AA-leiðin – andleg en aldrei „trúarleg"

 Einn algengasti misskilningur manna um AA-samtökin er að þau séu trúhreyfing. Einkum er það algengt að þegar nýir meðlimir standa frammi fyrir þeirri áherslu sem AA leggur á andlega þáttinn í afturhvarfi frá áfengissýki túlka þeir iðulega „andlegt" sem „trúarlegt" og hika við að mæta á fundi til að forðast það sem þeir halda að sé ný og skelfileg kennisetning. Þegar alkóhólistar ganga inn á fyrsta fundinn hafa margir hverjir glatað fyrri trú; aðrir hafa reynt að leita til trúarbragða til að hætta drykkju en mistekist það; enn aðrir kæra sig hreinlega ekki um nein trúarbrögð. En þegar AA-menn hafa náð því að vera edrú um nokkurn tíma hafa þeir með örfáum undantekningum fundið ytri uppsprettu styrks – æðri mátt, hvaða nafni sem hann nefnist – og þessi ásteitingarsteinn er úr sögunni.

Aðgerðaáætlun

 Sporin tólf eru leið AA-samtakanna til heilbrigði og á engan hátt trúaryfirlýsing; þau lýsa einfaldlega því sem stofnendur samtakanna gerðu til að láta renna af sér og halda sér edrú. Í þeim felast engar nýjar hugmyndir: Viðurkenning á vanmætti, sjálfsuppgjör, játningar fyrir einhverjum öðrum en sjálfum sér og einhvers konar bæn og hugleiðsla eru hugtök sem hafa tíðkast í andlegum hreyfingum um víða veröld í aldanna rás. Sporin afmarka þessi lögmál fyrir illa haldna alkóhólista – sjúka, óttaslegna, þvermóðskufulla og harðákveðna í að láta engan segja sér fyrir verkum eða hverju þeir eiga að trúa.

Sporin eru skýrt mörkuð framkvæmdaáætlun: Játaðu að áfengið hafi sigrað þig, hreinsaðu til í lífi þínu, játaðu galla þína og gerðu allt sem til þarf til að bæta úr þeim, haltu sambandi við hvað eða hvern sem er utan sjálfs þín sem getur hjálpað þér að vera allsgáður og starfaðu með öðrum alkóhólistum.

„Guð samkvæmt skilningi okkar á honum"

 Grundvallarþættirnir í starfi AA urðu til í kringum 1940, á árabili sem einn stofnfélaginn, Bill W., kallaði oft „tilraunatímabil" félagsskaparins. Stofnfélagarnir höfðu stuðst við sex spor fengin að láni frá trúarhreyfingunni Oxford Group, þaðan sem margir þeirra komu. Bill taldi að nákvæmari leiðbeiningar væru æskilegri og á meðan hann samdi grundvallarrit AA, Alcoholics Anonymous, fjölgaði hann sporunum í tólf. En hann átti í höggi við hóp af drykkjumönnum sem voru nýorðnir edrú og því kemur ekki á óvart að nýja útgáfan hafi mætt gríðarlegri andstöðu. Þó að stofnfélagarnir hafi að mörgu leyti verið samleitur hópur (úr miðstétt, hvítir, næstum eintómir karlmenn og flestir kristnir) voru skoðanir þeirra og trúarviðhorf afar fjölbreytt. Í Alcoholic Anonymous Comes of Age, frásögn af fyrstu árum félagsskaparins, segir Bill okkur að „umræðurnar áköfu um Sporin tólf og efni bókarinnar mögnuðust og margfölduðust. Það komu fram íhaldssöm, frjálslynd og róttæk sjónarmið" (bls. 162). Sumir töldu að bókin ætti að vera kristin; aðrir gátu sætt sig við orðið „Guð" en voru andvígir hvers kyns öðrum guðfræðilegum vangaveltum. Og guðleysingjar og efahyggjumenn vildu láta fjarlægja allar tilvísanir í Guð og nálgast efnið frá sálfræðilegu sjónarhorni.

Bill lýkur frásögninni svona: „Á endanum tókum við að ræða um hugsanlega málamiðlun. ... Í öðru spori ákváðum við að lýsa Guði sem „mætti æðri okkur sjálfum". Í sporum þrjú og ellefu settum við orðin „Guð samkvæmt skilningi okkar á honum". Við tókum út orðin „á hnjánum" úr spori sjö. Við skrifuðum líka eftirfarandi inngang að öllum sporunum: „Þetta eru sporin sem við tókum og leggjum til sem leið til afturbata." Hin tólf spor AA áttu einungis að vera tillaga." (sama rit, bls. 167).

Meira en sextíu árum síðar hafa þessar mikilvægu málamiðlanir sem festar voru á blað eftir margra vikna ákafar deilur orðið til þess að alkóhólistar allra trúarbragða eða engra geta aðhyllst afturbataáætlun AA og orðið edrú til frambúðar.

Hvað með þessa svokölluðu „andlegu vakingu"?

 Það fer þó ekki hjá því að mörgum byrjendum vex í augum orðalagið „andleg vakning" í tólfta spori og öllum ritum AA-samtakanna. Sumum finnst það hljóta að merkja dramatíska „frelsun" – en það er ekki heillandi hugmynd í huga alkóhólista sem er nýhættur að drekka. Öðrum sem eru bugaðir og beygðir eftir margra ára linnulausa drykkju finnst slíkt algjörlega utan seilingar. En þeir sem gefast ekki upp og haldast allsgáðir uppgötva næstum ófrávíkjanlega að þeir hafa vissulega – og á óvæntan og dásamlegan hátt – öðlast andlega vakningu.

Í túlkun AA-samtakanna leiðir andlegt líf af aðgerðum. Tólfta spor byrjar svona: „Við urðum fyrir andlegri vakningu er við stigum þessi spor" (skáletrun bætt inn) og á bls. 106 í bókinni Twelve Steps and Twelve Traditions lýsir Bill W, því sem gerist: „Ef til vill eru jafnmargar skilgreiningar á andlegri vakningu og mennirnir eru sem hafa upplifað hana. En óneitanlega á ósvikin andleg vakning vissa þætti sameiginlega með slíkri upplifun allra annarra. ... Þegar karl eða kona verður fyrir andlegri vakningu er þýðingarmesta inntak hennar það, að nú er viðkomandi fær um að gera, upplifa og trúa því sem hann gat ekki áður með eigin mætti og getu án utanaðkomandi aðstoðar. Hann hefur hlotið að gjöf það sem kalla mætti nýja meðvitund og tilvist. Hann er kominn á braut sem hann veit að liggur eitthvað, að lífið er ekki blindgata og ekki fyrirbæri sem þarf að þola eða sigrast á. Hann hefur tekið gagngerum og raunverulegum breytingum, af því að hann hefur fundið uppsprettu þreks sem hann hefur með einu eða öðru móti neitað sér um fram að þessu."

Deildir og siðvenjur þeirra

 Ef reynslusporin eru bataleiðin er AA-deildin staðurinn þar sem alkóhólistar læra að lifa eftir áætluninni og fylgja henni „í öllum sínum málum". Næstum allir AA-fundir í Bandaríkjunum og Kanada hefjast á lestri á inngangsorðum AA, stuttri lýsingu á því hvað samtökin eru og eru ekki. Síðustu tvær setningarnar gera öllum ljóst að markmið AA eru ótengd öllum trúarbrögðum: „AA-samtökin tengjast engum trúarhópum, kirkjudeildum, stjórnmálaöflum, samtökum eða stofnunum; skipta sér ekki af ágreiningsefnum; veita engum málstað stuðning eða andstöðu. Tilgangur okkar er fyrst og fremst að vera allsgáð og hjálpa öðrum alkóhólistum að verða það."

Ef siðvenjur deilda hafa á sér trúarlegt yfirbragð letur það stundum nýtt fólk frá því að koma aftur. Fagmenn sem benda fólki á AA-samtökin geta gert því auðveldara um vik með því að ráðleggja mönnum að fara á margs konar fundi, einkum fyrsta árið sem þeir eru edrú, svo að þeir finni deild þar sem þeim líður vel. Fjórða erfðavenja AA-samtakanna kveður svo á að sérhver AA-deild sé sjálfstæð en það merkir í rauninni að sérhver deild sé einstök og hafi eigið svipmót. Því er það, að jafnvel þó að óöruggur alkóhólisti rekist eitt kvöldið inn á fund þar sem félagar eru sáttir við hefbundið, trúarlegt orðfæri getur viðkomandi reynt aftur næsta kvöld og fundið deild þar sem jafnvel mesta efahyggjufólk og trúleysingjar eru eins og heima hjá sér.

Á svipaðan hátt svara AA-menn yfirleitt spurningunni um æðri mátt með því að fullvissa nýja meðlimi um að þeim sé frjálst að finna hann sjálfir. Karlar og konur sem veigra sér við því sem á AA-máli er kallað „þetta Guðs-mál" geta engu að síður fundið brýna uppsprettu utanaðkomandi styrks. Fyrir suma er það AA-deildin; aðrir velja sér á endanum hefðbundna hugmynd um Guð og enn aðrir reiða sig á gjörlólíkar hugmyndir um æðri mátt. Til marks um hve andleg leit innan AA-samtakanna er fjölbreytt má nefna bæklinginn Came to Believe sem kom út árið 1973. Hann er samsafn af ólíkri andlegri upplifun sundurleits hóps, frá félögum er aðhyllast hefðbundna trúflokka til trúleysingja og efahyggjumanna og allt þar á milli.

En er ekki farið með Faðirvorið á AA-fundum?

 Sá siður að ljúka fundum með Faðirvorinu var eitt sinn næstum undantekningalaus og tíðkast enn víða. Þar sem hann er enn við lýði býður fundarstjóri yfirleitt viðstöddum að taka undir ef þeir kæra sig um það. Nú á dögum hafa deildir í Bandaríkjunum fundið ýmsar leiðir til að ljúka fundum. Í spænskumælandi deildum þar í landi tíðkast yfirleitt ekki að biðja Faðirvorið og sama máli gegnir um deildir utan Bandaríkjanna. Margir fara með Æðruleysisbænina eða Ábyrgðaryfirlýsingu AA-samtakanna; aðrir fara með einhverja aðra óformlega bæn eða setningar eða hafa blátt áfram stutta þögn. Og hvernig sem orðalagið kann að vera er það undir samvisku deildarinnar komið.

Hópar sem enn ljúka fundi með Faðirvorinu halda í sið sem varð til á fyrstu árum félagsskaparins, en þá fundu margir stofnfélaganna styrk á fundum Oxford Groups. Siðurinn að enda á Faðirvorinu kemur að öllum líkindum beint frá þeim fundum. Á þeim dögum voru ekki til nein AA-rit og því stunduðu stofnfélagar mikið biblíulestur til að öðlast innblástur og leiðsögn. Væntanlega luku þeir fundum með Faðirvorinu vegna þess að „það lagði ekki þá kvöð á herðar mælenda að semja sjálfir bænir, en það þótti mörgum vandræðalegt", útskýrði Bill W. Ytri umgjörð funda varð fastmótaðri eftir því sem AA-samtökin tóku að breiðast út um gjörvall Bandaríkin og síðan til annarra landa og það lá í augum uppi að bataleiðin gæti náð út yfir öll mörk kennisetninga, kynþátta og trúarbragða.

Í ritinu Alcoholics Anonymous Comes of Age ræðir séra Samuel Shoemaker, einn vinanna sem ekki voru alkóhólistar en tóku þátt í því að móta samtökin í upphafi, þá grundvallarákvörðun stofnfélaganna að byggja ekki á tilteknum kennisetningum. Hann segir (bls. 263-264): „Að mínu mati hafa AA-samtökin sýnt mikla skynsemi með því að leggja megináherslu á að upplifunin sé raunveruleg og viðurkenna að hún komi frá æðri mætti en mennskum en láta túlkunina að öðru leyti vera frjálsa ... Hefðu samtökin sagt meira hefðu sumir viljað að þau segðu töluvert meira og skilgreindu Guð á þann hátt sem þeir hefðu sjálfir kosið og líkaði best. Það hefði ekki þurft nema eina eða tvær slíkar deildir sem greindi á innbyrðis til að eyðileggja allt. ... Því héldu þeir fast við þá reynslu sem ekki fer milli mála og sögðu mönnum að fela vilja sinn og líf á hendur Guði samkvæmt skilningi þeirra á honum. Þannig var kenningin og guðfræðin ... eftirlátin þeim kirkjudeildum sem menn tilheyra. Ef þeir tilheyrðu engri kirkju og gátu ekki haldið fast við neina samfellda kenningu urðu þeir að fela sig á vald þeim Guði sem þeir sáu hjá öðrum. Það er ekki slæm leið til að hrinda af stað andlegri upplifun."

Þýtt úr fréttabréfi alþjóðasambands AA-samtakanna (AA World Services, INC.): A Newsletter for Professionals, Fall 2003