Íris Erlingsdóttir flutti til Bandaríkjanna fyrir tæpum tuttugu árum. Áður en hún hélt út í nám hafði hún meðal annars starfað sem ritstjóri Gestgjafans og fréttakona á Stöð 2. Nú skrifar hún fyrir Huffington Post og þakkar fyrir að eiga frábært líf án áfengis.
Ísland er afar alkahólískt samfélag
„Ég flutti fyrst út til Bandaríkjanna árið 1990,“ útskýrir Íris Erlingsdóttir aðspurð hvað hún hafi eiginlega verið lengi ytra. „Ég fór ytra ásamt sambýlismanni mínum, Gunnlaugi Helgasyni, og syni okkar, sem þá var tveggja ára. Fyrst fór ég í fjölmiðlanám í San Diego og síðar fluttum við Gunnlaugur bæði til Los Angeles þar sem hann fór í leiklistarnám.“ Leiðir Írisar og Gunnlaugs skildu og hún ílengdist í Bandaríkjunum. Í dag býr Íris Minnesota, rétt hjá Minneapolis og St. Paul (Twin Cities) og er fyrst og síðast að skrifa og hugsa um börnin sín.
Varð edrú í Bandaríkjunum
„Ein aðalástæðan fyrir því að ég ílengdist í Bandaríkjunum var að ég kynntist AA og gat ekki hugsað mér að yfirgefa það „kerfi“ – ég var bara viss um að ég myndi byrja aftur að drekka ef ég gerði það,“ segir Íris og bætir því við að hún hafi í fyrstu átt erfitt með að fylgja ráðleggingum frá fólki sem hafði meiri reynslu en hún af edrúmennskunni.
„Ég hlustaði til að mynda ekkert á þau ráð að taka engar „lífsbreytandi“ ákvarðanir á fyrsta edrú árinu eins og til dæmis að skilja við makann sinn, skipta um vinnu eða fara í nám,“ heldur Íris áfram og brosir.
„Ég vissi allt best. Það þýddi ekkert að tala við mig. En eins og aðrir sem ekki hlusta á þá sem eru vitrari, vísari og reynslunni ríkari þá borgaði ég ríkulega fyrir þennan hroka og æðibunugang. Ég hefði getað sparað mér mörg afturendabitin hefði ég hlustað á trúnaðarkonuna mína og fleiri. Mín ráð til þeirra sem eru nýorðin edrú: Hlustið á þá sem hafa meiri tíma (hafa verið edrú lengur) – og sem vinna gott prógramm, auðvitað. Við fáum öll meira en nægan tíma síðar til að hræra sjálf í persónuhagapottunum okkar.“
Ísland alkóhólískt
En það var ekki bara óttinn við að byrja að drekka aftur sem var ástæðan fyrir því að Íris bjó áfram í Bandaríkjunum. Hún útskrifaðist úr fjölmiðlanáminu 1994 og fékk þá ársvísa. Síðar sótti hún um að fá sjálft græna kortið og fékk það („Alien of Extraordinary Talent And Ability“ – „Já, ég hef það skjalfest að vera „alien““) þannig að lítið mál var fyrir hana að dvelja áfram í sólinni á Vesturströnd Bandríkjanna.
„Ísland var líka „vettvangur glæpanna“ hvað mig varðaði. Það fylgdi landinu allskonar fortíðarbrak. Minn fyrrverandi var kominn í nýtt samband og það var mikil eftirsjá í mér. Svo lét ég margt við Ísland hreinlega fara í taugarnar á mér,“ útskýrir Íris en að hennar mati er Ísland afar alkóhólískt samfélag.
„Íslendingar eru líka í meiriháttar afneitun um þá staðreynd.Það er ekki nóg með að stór hluti þjóðarinnar séu virkir alkóhólistar heldur er kerfið okkar sjálft mjög alkóhólískt. Stjórnkerfið stjórnast af alls kyns annarlegum sjónarmiðum og við virðumst ófær um að skilja að persónur og prinsipp, greina á milli hvað er persónulegt og hvað verður að vera faglegt, með tilheyrandi afleiðingum.“
Rannsóknarskýrslan eins og sjúkrasaga
„Að lesa rannsóknarskýrslu Alþingis er stundum eins og að lesa valda kafla úr sjúkrasögu alkóhólista! Og lýsingar í ýmsum alkóhólismalitteratúr – eins og t.d. Tíminn og tárið: Íslendingar og áfengi í 1100 ár eftir Óttar Guðmundsson lækni, alveg frábær bók sem ætti að vera skyldulesning í skólum landsins – á sálarlífi alkóhólistans eru oft eins og uppskrift að
hrunsþankaganginum: Menn halda að þeir séu guð almáttugir og yfir aðra hafnir (hin einstöku útrásarvíkingagen sem forsetinn lofaði út um allar heimstrissur), vilja gera allt í miklum flýti (skriffinnska, reglur og eftirlit eru bara rugl og tímasóun); eiga ákaflega erfitt með að fást við vonbrigði eða mótlæti (hva, við, við gerðum ekki neitt – allt sem miður fer er öðrum að kenna!) og hegðun þeirra einkennist af „yfirgangi, hroka og frekju.“ Þetta er þessi narsissismi hans hátignar alkóhólistans, sem hann á sameiginlegt með ungbörnum,“ segir Íris sem fylgist vel með íslensku samfélagi enda er hún fastur penni hjá Huffington Post (http://www.huffingtonpost.com/).
Írisi finnst umfjöllun Óttars um tímaskyn alkóhólistans ennfremur afar athyglisverð og útskýra margt sem miður hefur farið á Íslandi en í bók Óttars segir:„... alkóhólisti á erfitt með að staðsetja sig í tíma. Sumt af því sem gera þarf er afgreitt, öðru er ýtt til hliðar inn í óljósan veruleika vímunnar þar sem ægir saman fortíð og framtíð, raunveruleika og ímyndun, lygi og sannleika ... Hann fær þá tilfinningu að hann geti framkvæmt hluti með því að hugsa um þá.“ „Hljómar þetta ekki kunnuglega? Og ég er ekki að tala um hér að menn þurfi að vera ræsisliggjandi alkóhólistar, eða dagdrykkjumenn, langt í frá. Það er þessi ranghugmynd um eðli alkóhólismans – að halda að aðeins þeir sem drekka mikið og oft geti verið alkóhólistar – sem gerir afneitunina svo auðvelda.“
Svarar netverjum á Eyjunni
Íris býr og starfar, eins og fyrr segir, í Bandaríkjunum en undanfarið hafa íslenskir netverjar orðið varir við hana á Eyjunni.is (http://blog.eyjan.is/iris/ ). Þar svarar hún ýmsum spurningum lesenda um alkóhólisma, meðvirkni, kynlíf og bara allt milli himins og jarðar. Íris segir að hugmyndin á bakvið Ísafold á Eyjunni hafi orðið til smátt og smátt.
„Vinkona mín lenti í afar erfiðum skilnaði, önnur vinkona mín átti í erfiðleikum í hjónabandi og við vorum alltaf í símanum. Ég hafði sjálf gengið í gegnum skilnað og farið í gegnum meðferð og þessi ferli þar sem manni eru fengin ýmis tól til að takast á við margs konar tilfinningalega og andlega erfiðleika, þannig að ég gat deilt aðeins af minni reynslu af því.
Ennfremur vantaði vinkonu mína sárlega ýmsar praktískar, lagalegar ráðleggingar (best ég byrji ekki hér á ræðu um skammarlega lélega stöðu íslenskra kvenna og barna við skilnað). Þær sögðu mér, svona í gríni, að ég ætti að vera með „vandamáladálk,“ vera svona „agony aunt“ og eftir árið hugsaði ég með mér, hvers vegna ekki?“
Nær allir eru ánægðir með svör Írisar á Eyjunni en hún tekur það fram að hún sé hvorki lögfræðingur né sálfræðingur og myndi seint halda því fram að hún vissi allt eða hefði svör við öllu. „Ég geri mig ekki út fyrir að vera sérfræðingur í einu eða neinu.“
Íris hefur hinsvegar miklar reynslu í að finna upplýsingar á borð við hver, hvar, hvað, hvenær, hvernig og af hverju, bæði vegna reynslu úr námi og því að hún hefur reynt ýmislegt um dagana.
„Mín reynsla er að mestu til komin vegna hinna fjölmörgu og fjölbreytilegu asnastrika sem ég hef gert,“ útskýrir Íris glaðlega, „bæði af alkóhólisma og almennum æðibunugangi. Ef sú reynsla getur orðið einhverjum að gagni eða sparað einhverjum sársauka og leiðindi, þá er það jákvætt. Svo finnst mér þetta bara gaman, að sjálfsögðu, annars myndi ég ekki nenna því.“
Meistaragráða í kínverskri læknisfræði
Íris á þrjú börn. Frumburðurinn, Helgi, verður 21 árs í sumar en í fyrra fékk hann styrk til að fara í háskólanám í Kína, þar sem hann er núna. Svo á hún þau Ásdísi Soffíu og Daníel Gunnar sem eru átta og níu ára gömul.
En á Íslandi varstu fréttamaður á Stöð 2 og þar áður ritstjóri Gestgjafans?
„Já. Ég var líka í útvarpi en varð ég þreytt á fréttamennskunni og fór að læra kínverska læknisfræði („Traditional Oriental Medicene“) og er með meistaragráðu í þeim fræðum,“ svarar Íris og útskýrir að hún hafi farið í það nám meira af kappi en forsjá. „Ein af þessum „brilliant“ (ekki!) hugmyndum sem ég fékk á fyrsta ári edrúmennskunnar. Svo vildi ég auðvitað ekki hætta þegar ég var byrjuð.“
Saknarðu þess ekkert að starfa við fjölmiðlun á Íslandi?
„Þetta er auðvitað padda sem bítur mann og sleppir ekki. En á þeim tíma sem ég hætti þá fannst mér þetta orðið hálf innantómt og skilja lítið eftir sig.
Sjónvarpsfréttir eru í eðli sínu afar slítandi vinna, sérstaklega á jafnlitlum markaði og Ísland er, þar sem maður þarf að gera allt sjálfur, finna upplýsingar, skrifa, taka viðtölin, setja fréttina saman og allt undir gífurlegri tímapressu. Maður kom kannski með einhverja hugmynd á fréttafundi um morguninn og þá þurfti hún að vera komin í fréttaform fyrir kl. 6 um kvöldið!“
Vill fyrst og fremst skrifa
Íris hefur alltaf verið sískrifandi, alveg frá því hún var krakki og það hefur einhvern veginn haft tilhneigingu til að verða hennar aðalstarf.
„Ég uppgötvaði loks, eftir að ég varð óvinnufær vegna heilsuleysis – slasaðist í baki og á hálsi þegar ég var ófrísk af dóttur minni, fékk svo síþreytu og gigt og hengdist svo á verkjalyf í framhaldi af öllu þessu – að ég vildi ekki gera neitt annað en að skrifa. Og að það var bara allt í lagi,“ segir Íris.
Hvað með kínversku læknisfræðina?
„Auðvitað gat ég ekkert verið að „lækna“ fólk – maður getur ekki gefið eitthvað sem maður ekki býr yfir sjálfur – það eina sem ég hef með góðu móti getað gert undanfarin ár, með tilliti til heilsufars, er að skrifa. Og það er bara það sem ég vil gera. Svo núna get ég sagt þegar fólk spyr mig hvað ég „sé“ eða hvað ég ætla að verða þegar ég er orðin stór: „writer“ eða „skrifari“ – reyndar ekkert gott íslenskt orð til yfir „writer“; mér finnst maður ekki geta sagt að maður sé „rithöfundur“ nema maður sé með nokkrar bækur á bakinu.“
Fjölskyldusjúkdómurinn alkóhólismi
En hvaðan kemur þessi mikli áhugi á alkóhólisma, meðvirkni og ofbeldi sem birtist í skrifunum á Eyjunni?
„Ég er auðvitað alkóhólisti og hef því mikinn á áhuga á þessum sjúkdómi sem er fjölskyldu sjúkdómur í tvennum skilningi: Hann erfist og hann affekterar alla meðlimi fjölskyldunnar, hvort sem þeir eru alkóhólistar eða ekki.“
Íris hefur einnig glímt við átröskun og segist vera fíkill með stóru effi.
„Ég skipti út fíknum þótt ég sé fyrst og fremst alkóhólisti. En ef það var tekið, kom bara eitthvað annað í staðinn – matur, svo sambönd/karlmenn, spenna, megrun, æfingar, nefndu það. Ég veit ekki hvaða guðslukka hefur komið í veg fyrir að ég prófaði ólögleg eiturlyf eins og kókaín og heróín, það einhvern veginn hvarflaði aldrei að mér. Enda passaði það kannski ekki við ímyndina sem ég vildi hafa af sjálfri mér, þessi fágaða, veraldarvana,
léttvíns- og líkjörslepjandi heimskona.“
Það hefur ekki verið sársaukalaust að lifa í bata. Íris segir að það hafi tekið sig yfir áratug í AA og meðferð hjá Hazelden í Minnesota að losna úr þessari „hringekju helvítis.“ „Þvílíkt frelsi að geta vaknað á morgnana án þess að heilasellurnar í manni séu stanslaust böggandi mann, kolvitlausar úr heimtufrekju í allan fjandann.“
Ekki eðlilegt að drekka frá sér ráð og rænu
„Og á Íslandi erum við, eins og ég sagði áður, „delusional“ varðandi áfengisneyslu okkar. Ég var t.d. búin að búa erlendis í mörg ár áður en ég gerði mér grein fyrir því að það var ekki „eðlilegt“ að unglingar og ungt fólk, eða bara fólk almennt, færi á fyllerí um hverja einustu helgi,“ segir Íris og er mikið niðri fyrir. „Eða að það væri ekki „eðlileg hegðun“ að drekka þar til maður líður út af. Eða drekka svo mikið að maður fái „blackout.“ Eða að hafa sérstakt „dauða- eða æluherbergi“ á skóladansleikjum. Eða að virðulegt, huggulegt fullorðið fólk (og unglingar) skjögri dauðadrukkið úti á götum borgarinnar. Þetta eru ekki normal, eðlileg, hegðunarmynstur. Þetta eru einkenni mass-alkóhólisma á talsvert háu stigi.“
Þú skrifar líka talsvert um ofbeldi á Eyjunni.
„Ofbeldi, líkamlegt og andlegt, er óhjákvæmilegur fylgifiskur alkóhólisma og er annar málaflokkur sem við Íslendingar erum viljugir að sýna mikla þolinmæði, bæði í refsirétti og almennt í kringum okkur. Ég hef orðið mjög undrandi við lestur athugasemda á síðunni minni á Eyjunni.is
(http://blog.eyjan.is/iris/ ) að sjá hvað fólk er fúst til að afsaka ofbeldi, eigið og annarra. Margir sem skrifa inn snúa dæminu við og ásaka mig um að vera „ofstækisfull“ því ég líð ekki ofbeldi, hvorki í orði né á borði, hvorki andlegt né líkamlegt og ráðlegg öðrum að gera hið sama. Ef það er ofstæki, þá er ég bara hæstánægð með að vera ofstækisfull á því sviði.“
Munurinn á löndunum tveim
Finnst þér mikill munur á Íslandi og Bandaríkjunum hvað viðhorf til áfengisneyslu varðar?
„Já, mér finnst það,“ segir Íris en bendir á að hún hafi engar rannsóknir máli sínu til stuðnings, einungis eigin tilfinningu fyrir málaflokkinum.
Henni finnst til dæmis við á Íslandi hafa verið að gera ótrúlega góða hluti á þessu sviði hvað varðar meðferð en eftir situr viðhorf Íslendinga til áfengisneyslu.
„Það er ekki eðlilegt að drekka frá sér ráð og rænu með reglulegu millibili.
Við erum dálítið raunveruleikafirrt hvað varðar áfengisneyslu okkar sem þjóðar; við viljum halda að þegar á heildina er litið séu Íslendingar ofsalega „sophisticated“ neytendur áfengis og að neysla okkar sé eðlileg, hugguleg, menningarleg og fullkomlega ásættanleg,“ segir Íris og bætir við að henni hafi fundist skondið að fylgjast með umræðunni hér heima um þessa tvo alþingismenn sem komust í fréttirnar í fyrra vegna áfengisneyslu.
„Bloggheimar voru fullir af athugasemdum um ofstækið í þessum alkanasistum og vínmenningarmorðingjum. „Hvurs lags eiginlega þó fólk fái sér vín með matnum eða kokkteila eða bjór eða hvað, það er bara normið í öllum siðmenntuðum löndum!“ Jæja, það er kannski normið í sjónvarpi og bíómyndum (sem fá mikið fjármagn frá áfengisframleiðendum), en kannski ekki svo mjög í hinum raunverulega heimi. Ég hef búið erlendis í 20 ár og get lofað því að það er ekki normið að fólk fái sér vín t.d. í hádeginu áður en það fer aftur í vinnuna. Dagar „martini hádegisverðarins“ eru löngu liðnir. Hér yrði það litið alvarlegum augum ef maður kæmi aftur í vinnuna lyktandi af áfengi. Ég hef ekki búið í Evrópu, en mér skilst á vinum mínum frönskum og ítölskum að það sé ekki venjan að blanda þessu tvennu saman, vinnu og vínneyslu. Ekkert vegna þess að það sé eitthvað ljótt eða vont, heldur fyrst og fremst vegna þess hvaða áhrif eitt eða tvö vínglös hafa yfirleitt á mann: maður verður syfjaður!“
Huffington Post
Hvað kom til að þú fórst að skrifa fyrir Huffington Post?
„Eftir hrunið í október 2008 skrifaði ég smágrein um það. Ég vissi í raun ekkert hvað ég ætlaði að gera við hana, fannst ég bara þurfa að skrifa eitthvað niður. Vinur minn, sem er prófessor hér í Minnesota og skrifar fyrir NYT, WSJ og Huffington Post, sagðist vilja athuga hvort hann gæti ekki fengið Huffington Post til að birta hana. Það reyndist ekki vera neitt mál og eftir það buðu þeir mér að skrifa reglulega fyrir síðuna,“ útskýrir Íris en hún skrifar mest fyrir „World“ síðuna. Hún var á dögunum beðin um að skrifa um mat fyrir annan hluta síðunnar en „hef enn ekki komið því í verk!“
Og að lokum: Líf án áfengis?
„Líf án timburmanna, án sektarkenndar, án svartsýni, án kvíða og lyga – listinn er langur. Að geta verið til staðar fyrir börnin sín, fjölskyldu sína og að gera sér loks grein fyrir, skilja og meta hvað virkilega skiptir máli í lífinu, hvað er manni mikilvægast. Betri líkamleg heilsa er að sjálfsögðu afar mikilvægur kostur, en eitt það besta er kannski tilfinningin að vera að mestu laus við allan ótta, hræðslu. Að hafa ekkert að fela, engar beinagrindur í skápnum sem ekki má tala um. Einnig, þegar maður fer að gera sér grein fyrir að maður þarf ekki að vera fullkominn, að það er í lagi að gera mistök, að maður er ekki vond manneskja óalandi og óferjandi þó maður geri mistök. Það gerir lífið svo miklu léttara, maður hættir að taka sig eins hátíðlega og áður, það var eins og maður væri alltaf með tíu tommu nagla í afturendanum.“
Mikael Torfason,
sjá SÁÁ blaðið í maí 2010