Heilbrigðisráðherra, Sif Friðleifsdóttir, svaraði miðvikudaginn 22. mar. 2006, fyrirspurn frá Valdimar L. Friðrikssyni alþingismanni varðandi áfengisráðgjafa. Fram kom í svari ráðherra að hún hafi falið landlækni “að kanna hvort grundvöllur sé og hvort eðlilegt sé að veita þessum hópi starfsréttindi eða tryggja með einhverjum öðrum hætti að menntun og færni ráðgjafanna sé virt í þessum mikilvæga geira heilbrigðisþjónustunnar.”
132. löggjafarþing — 91. fundur, 22. mar. 2006.
Áfengisráðgjafar.
535. mál
[13:38]
Fyrirspyrjandi (Valdimar L. Friðriksson):
Frú forseti. Ég ber hér upp fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra og vil byrja á því að óska henni til hamingju með nýja embættið. Þessi fyrirspurn er um ráðgjafa og þá fyrst og fremst um útgáfu svokallaðra starfshæfnisvottorða fyrir áfengisráðgjafa.
Athygli mín var vakin á þessu máli með tveimur blaðagreinum sem birtust í Morgunblaðinu í fyrra þar sem greinarhöfundarnir, Sigrún Júlíusdóttir, prófessor í félagsráðgjöf, og Sæunn Kjartansdóttir, sjálfstætt starfandi sálgreinir, veltu fyrir sér meðferðarstörfum og ráðgjöf og jafnvel þörf á opinberu eftirliti. En þar segja þær m.a., með leyfi forseta:
„Með tilkomu svokallaðra stoðstétta bauðst fólki kostur á sérhæfðari úrræðum, svo sem félagsráðgjöf, sálfræðiviðtölum, sjúkraþjálfun og iðjuþjálfun. Á allra síðustu árum hefur átt sér stað gríðarleg þensla í meðferð sem í daglegu tali kallast óhefðbundin. Mörg slíkra úrræða hafa reynst fólki vel, […]. Þetta á ekki síst við í ráðgjafar- og meðferðarstörfum. Ráðgjafarhugtakið er orðið að einhvers konar safnkistu yfir allt sem nöfnum tjáir að nefna, allt frá snyrtingarráðgjöf, útlits-, offitu-, fjármála-, fata-, áfengis-, hjóna-, uppeldis-, og næringarráðgjöf til erfðaráðgjafar. Í nafni ráðgjafar getur nánast hver sem er gefið sig út fyrir að „kunna allt“ …“
Þetta segja þær stöllur í blaðagreininni og benda jafnframt á að þrátt fyrir að stór hluti almennings sé vel upplýstur og á varðbergi gagnvart þeim sem hann leitar til og bera titilinn ráðgjafar, þá megi reikna með því að þeir sem að minna mega sín og þurfa virkilega á aðstoð að halda glími við skort á sjálfstrausti séu þá jafnvel auðveldari bráð þeirra sem hafa ekki nægilega faglega þekkingu til að sinna ráðgjafahlutverki sínu.
Í framhaldi af þessu hefur Félag áfengisráðgjafa verið að kalla eftir lögum um starfsréttindi áfengis- og vímuefnaráðgjafa, eins og kemur fram í sérriti félags þeirra, sem við fengum í janúar ef ég man rétt, þar sem þeir vilja að faglegar kröfur til þeirra séu skilgreindar í samráði við landlækni og menntamála- og heilbrigðisráðuneyti sem undirbúi útgáfu starfsréttindavottorða.
Frú forseti. Af þessu tilefni beini ég þessari fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra:
1. Hversu margir áfengisráðgjafar eru starfandi á Íslandi?
2. Hvaða faglegar kröfur gerir ráðuneytið til þeirra sem starfa sem áfengisráðgjafar?
3. Hyggst ráðherra vinna að útgáfu starfsréttindavottorða fyrir áfengisráðgjafa?
132. löggjafarþing — 91. fundur, 22. mar. 2006.
Áfengisráðgjafar.
535. mál
[13:41]
heilbrigðisráðherra (Siv Friðleifsdóttir):
Virðulegur forseti. Hér er spurt um fjölda starfandi áfengisráðgjafa á Íslandi, hvaða faglegar kröfur ráðuneytið geri til þeirra og hvort ég hyggist vinna að útgáfu starfsréttindavottorða fyrir áfengisráðgjafa.
Því er til að svara að starfsheitið áfengisráðgjafi er ekki löggilt sem þýðir að engar formlegar kröfur eru gerðar til þeirra af hálfu heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins. Af þessu leiðir að ekki er unnt að segja með vissu hve margir starfa undir þessu heiti við áfengisráðgjöf á eigin vegum eða á stofnunum. Þess skal getið að til er Félag áfengisráðgjafa sem stofnað var árið 1994. Samkvæmt upplýsingum formanns þess eru félagar 43 talsins og starfa hjá fimm mismunandi stofnunum.
Haustið 2003 gerði heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið könnun á fjölda og samsetningu stöðugilda þeirra sem starfa í þjónustu við áfengis- og vímuefnaneytendur. Samkvæmt könnuninni voru 46,1 stöðugildi áfengisráðgjafa hjá SÁÁ og Landspítala – háskólasjúkrahúsi árið 2002. Svör bárust frá fjórum meðferðarheimilum og hjá þeim voru samtals 19,5 stöðugildi áfengisráðgjafa. Þá voru 3,1 stöðugildi áfengisráðgjafa á þeim fimm áfangaheimilum sem svöruðu könnuninni. Samkvæmt þessari könnun voru því stöðugildi áfengisráðgjafa tæplega 70 hjá þeim sem svöruðu könnuninni.
Margir þeirra sem starfa við áfengis- og vímuefnaráðgjöf hafa hlotið menntun og þjálfun hjá SÁÁ, vímuefnasviði Landspítalans eða erlendis. En sem fyrr segir eru engar formlegar kröfur gerðar af hálfu heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins um menntun þeirra. Það er því undir einstökum stofnunum komið hvaða kröfur þær gera til starfsfólks síns sem starfar undir þessu heiti.
Virðulegur forseti. Spurt er hvort ég hyggist vinna að útgáfu starfsréttindavottorða fyrir áfengisráðgjafa. Þannig er að dregið hefur verið úr laga- og reglugerðasetningu í þessu skyni undanfarin ár. Ástæðan er sú að með löggildingu starfsheitis er í raun verið að veita ákveðnum hópi einkarétt á starfssviði og starfsheiti og takmarka rétt annarra til að starfa innan þess sviðs sem hefur verið löggilt. Þetta getur valdið árekstrum á milli stétta sem hafa lík starfssvið eða þar sem starfssvið skarast.
Ákvarðanir um löggildingu nýrra heilbrigðisstétta skulu fyrst og fremst byggjast á að slík gjörð sé nauðsynleg vegna öryggis sjúklings eða sjúklinga. Ég vil hins vegar taka skýrt fram að ég tel störf áfengisráðgjafa vera mjög mikilvæg og ég hvet stjórnendur þeirra stofnana sem veita þessa meðferð að leggja á það áherslu að ráða til starfa hjá sér áfengisráðgjafa sem hafa til að bera þá þekkingu og reynslu sem nauðsynleg er til að ná árangri í þessu vandasama starfi.
Nú er það svo að geysimargar stéttir vilja fá starfsréttindi sín löggilt með bæði þeim kostum og göllum sem því fylgir fyrir þá starfsstétt og aðra. En í ljósi þess hve þessi starfsemi er mikilvæg í samfélaginu hef ég ákveðið að fela landlæknisembættinu að kanna hvort grundvöllur sé og hvort eðlilegt sé að veita þessum hópi starfsréttindi eða tryggja með einhverjum öðrum hætti að menntun og færni ráðgjafanna sé virt í þessum mikilvæga geira heilbrigðisþjónustunnar.
Það eru geysilega mikilvæg störf sem þessir ráðgjafar vinna og því tel ég rétt að landlæknisembættið skoði það sérstaklega hvort grundvöllur sé fyrir því að veita þeim starfsréttindi eða einhvers konar önnur úrræði sem tryggja að störf þeirra séu virt. Svar mitt er að ég hef falið landlæknisembættinu að kanna málið frekar.
132. löggjafarþing — 91. fundur, 22. mar. 2006. 
Áfengisráðgjafar.
535. mál
[13:45]
Ísólfur Gylfi Pálmason:
Virðulegi forseti. Vert er að þakka þessa fyrirspurn og svar hæstv. ráðherra. Það er mjög merkilegt starf sem það fólk sem aðstoðar þá sem eiga við áfengis- og vímuvandamál að glíma innir af hendi og þess vegna er vert að velta því fyrir sér hvort löggilda eigi starfsheitið áfengisráðgjafi. Ég er þeirrar skoðunar að í sjálfu sér sé engin ástæða til þess. Þetta er fólk sem hefur gríðarlega reynslu, fólk sem hefur átt við slík vandamál að stríða, hefur farið á námskeið hjá t.d. SÁÁ, er að byggja sig upp og er í raun sífellt að bæta við sig. Ég tel því enga ástæðu til að löggilda þetta starfsheiti en ég ber hins vegar ákaflega mikla virðingu fyrir því fólki sem vinnur að þessum málaflokki.
132. löggjafarþing — 91. fundur, 22. mar. 2006.
Áfengisráðgjafar.
535. mál
[13:46]
Björgvin G. Sigurðsson:
Frú forseti. Þetta er merkileg fyrirspurn og svo sannarlega umræðunnar virði. Það er engum blöðum um það að fletta að áfengisneysla hefur aukist gríðarlega á undanförnum árum, sérstaklega á síðustu 10 árum, og er örugglega eitt stærsta vandamál samfélagsins að mörgu leyti. En það er sátt um að hér sé um löglegt fíkniefni að ræða, sem beri að vera sem slíkt, og því þurfi fyrst og fremst að leita tvenns konar úrræða, annars vegar forvarna og hins vegar meðferðarúrræða. Ég held að styrkja verði hvort fyrir sig, að auka forvarnir og efla meðferðarúrræðin sérstaklega.
Hvað varðar áfengisráðgjafana sem gegna þarna lykilhlutverki byggja þeir oft fyrst og fremst á eigin reynslu, sinni eigin lífsreynslu, en þurfa samt að vera starfi sínu vaxnir. Ég held að það sé varasamt að löggilda starfsheitið en það er sjálfsagt að skoða málið og finna farveginn þannig að tryggja megi (Forseti hringir.) þessu fólki lágmarksfræðslu og upplýsingar.
132. löggjafarþing — 91. fundur, 22. mar. 2006.
Áfengisráðgjafar.
535. mál
[13:47]
Fyrirspyrjandi (Valdimar L. Friðriksson):
Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra ágæt svör og þeim sem tekið hafa þátt í umræðunni. Varðandi málefni áfengisráðgjafa sérstaklega þá hljótum við öll að vera sammála um að þarna á sér stað gífurlega mikilvæg þjónusta fyrir einstaklinga, fjölskyldur og þjóðina alla. En eins og kom fram í greinum þeirra sérfræðinga sem ég vitnaði í áðan gætu í raun og veru allir kallað sig áfengisráðgjafa í dag. Tilgangurinn með því að setja lög um starfsréttindi felst fyrst og fremst í því að vernda sjálfan sjúklinginn, þann sem leitar aðstoðar. Þetta snýst kannski ekki fyrst og fremst um þann sem er ráðgjafi heldur sjúklinginn, að hann geti gengið að því vísu að viðkomandi ráðgjafi hafi farið í gegnum ákveðið nám og reynslu og hafi virkilega þekkingu til að vinna að þessum málum.
Eftir að ég lagði fram fyrirspurnina í byrjun febrúar fengum við þingmenn ályktun frá aðalfundi Félags áfengisráðgjafa þar sem segir í lok hennar, með leyfi forseta:
„Fundurinn skorar á Alþingi að hefja nú þegar samstarf við þá um gerð frumvarps til laga um áfengis- og vímuefnaráðgjöf.“
Ég fagna því að hæstv. heilbrigðisráðherra ætli að fela landlækni að skoða þetta mál en ég ítreka að það er mjög nauðsynlegt, sérstaklega fyrir sjúklinginn að vita að hverju hann gengur, að vita að það sé löggiltur áfengisráðgjafi með nægilega þekkingu, reynslu og menntun sem aðstoðar hann við þessi persónulegu vandamál og sjúkdóm sem viðkomandi glímir við.
132. löggjafarþing — 91. fundur, 22. mar. 2006.
Áfengisráðgjafar.
535. mál
[13:49]
heilbrigðisráðherra (Siv Friðleifsdóttir):
Virðulegur forseti. Eins og fram hefur komið vilja margar stéttir sem vinna mjög mikilvæg störf fá löggild starfsréttindi og það er alltaf erfitt að meta hvenær á að löggilda starfsréttindi og hvenær ekki. Ég skil vel að starfsstéttir sækist eftir löggildingu en að sjálfsögðu verður að skoða kosti þess og galla í hverju tilviki fyrir sig.
Ég bendi á að ábyrgð stofnana er mjög mikil. Hér er talað um að vernda sjúklinginn og tryggja öryggi hans. Gott og vel. Auðvitað þarf að gera það en þá þurfa þessar stofnanir líka að sýna mikla ábyrgð hvað varðar það fólk sem vinnur með þessa aðila vegna þess að þetta er mjög vandasöm, viðkvæm og flókin meðferð. Stofnanirnar þurfa að vanda mjög vel til þeirra aðila sem þær ráða til þess og tryggja að þeir séu þeim vanda vaxnir og hafi getu til að stunda svo flókna, viðkvæma og vandasama meðferð.
Ég heyri að það eru mjög skiptar skoðanir meðal þeirra þingmanna sem hafa tekið til máls um hvort veita beri þessum hópi starfsréttindi eða ekki. Ég tel eðlilegt að landlæknir skoði sérstaklega hvort grundvöllur sé fyrir því að veita honum löggilt starfsréttindi og hvort það sé eðlilegt að málið fari í þann farveg.