eftir Högna Óskarsson
Áfengisneysla Íslendinga jókst um 63% sl. 25 ár. Vínmenning hefur batnað. En aukaverkanirnar eru miklar, eins og skráð er í skýrslum heilbrigðisyfirvalda, lögreglu og annarra. Til dæmis hefur innlögnum hjá SÁÁ fjölgað mest í hópi miðaldra fólks, sérstaklega kvenna. Þessir einstaklingar hafa margir búið við góða neyslustjórn framan af en hafa smám saman misst tökin. Það sem átti að vera notaleg Suður-Evrópuneysla hefur óvænt þróast yfir í stjórnleysi alkóhólistans, oft með víðtækum heilsuskaða.
Undirstrika ber að neytendur áfengis skiptast ekki í tvo hópa, þá „hófsömu“ og þá sem „koma óorði á áfengið“. Fjölmargir í fyrri hópnum þurfa að berjast fyrir hófsemi sinni og drekka sér jafnvel til skaða þó að þeir uppfylli ekki greiningarskilyrði áfengissýki. Umræðan verður að miðast við alla neyslu, ekki einungis við unglingadrykkju eða þá sem hafa verið greindir með áfengissýki, virka eða óvirka.
Er nokkuð til bjargar nema að skerpa hinn frjálsa vilja? Áfengi er jú að mati sumra háð svipuðum lögmálum og kaup á þvottaefni eða fiski í soðið, valið er frjálst.
Skoðum þetta nánar.
Saðning grunnþarfa, eins og hungurs, þorsta og kynhvatar, fer eftir sömu heilabrautum og annað sem veitir ánægju, m.a. sókn eftir vímu. Flest stýriferlanna eru ómeðvituð, þörfin kviknar í dýpri lögum heilans og kemur upp í framheila í meðvituðu formi þegar leit hefst að því sem seður þörfina. Flóknar leiðir að endamarki lærast fljótt og verða a.m.l. ósjálfráðar; athyglin stjórnast af því sem er nauðsynlegast. Frummaðurinn lærði að velja og hafna við veiðarnar, eins og nútímamaðurinn sem fer hratt í gegnum stórmarkað til að finna nauðsynjar og lætur ekki tefjast af öllu sem þar er að finna. Æskilegt jafnvægi skapast milli heilastöðva þarfa og fullnægingar, að vísu með ótal tilbrigðum.
Viðbrögð heilans við áfengi fara eftir sömu brautum, en eru frábrugðin í einu grundvallaratriði. Framleiðsla á dópamín í miðheila margfaldast af völdum áfengis og því verður meðvituð ánægjuupplifun miklu sterkari. Áfengið nær þannig að skapa sér samkeppnisforskot langt umfram náttúrulegar þarfir. Langvarandi neysla dregur svo úr þessari svörun þannig að æ meira þarf til að framkalla vímu. Þol og hæði (dependence) myndast.
Hinn meðvitaði, frjálsi vilji segir „ekki meir“; hin ómeðvitaða sókn í vímu ræður. Lífsnauðsynlegar þarfir víkja.
Vínlöngunin er vakin upp af neyslutengdum umhverfisboðum, oft neðan skynjunarmarka meðvitundar (subliminal). Löngun er líka vakin upp af beinu áreiti áfengis, í auglýsingum, eða af ilmi eða bragði veiganna. Eins getur streita vakið upp mikla löngun. Því fjölþættara sem áreitið er því ákafar vex vínlöngun. Af þessu leiðir að hinn frjálsi vilji er oft undir miklu, ómeðvituðu álagi þegar kemur að meðvitaðri ákvörðun um að sækja sér áfengi. Þetta, í samspili við stórbætta þjónustu ÁTVR, fjölgun vínveitingastaða, verðlækkun á bjór og léttvíni og meiri sýnileika áfengis í fjölmiðlum, skýrir hina miklu neysluaukningu undanfarinna áratuga.
Nú liggur fyrir frumvarp á Alþingi um að heimila sölu bjórs og léttvíns í smásöluverslunum. Rök flutningsmanna eru pólitísk; að draga ríkið út úr smásöluverslun. Í greinargerð með frumvarpinu segir: „Það eina sem mundi breytast er að verslunin yrði í höndum þeirra sem eiga að sjá um verslun, þ.e. einkaaðila, og ekki yrði um að ræða eins sterkt skömmtunarvald á þessari þjónustu af hendi hins opinbera og nú er“. Áhrif þessara breytinga á neyslu eru að engu gerð í greinargerð. Það liggur þó í hlutarins eðli, að þeir sem hafa hag af sölunni munu neyta allra ráða til að tryggja sem mesta sölu. Annars væru þeir einfaldlega ekki að sinna sínu starfi.
Á öðrum stað í greinargerð er það rökstutt „að lækka beri áfengisgjald í þremur áföngum, um allt að 50%, fram til ársins 2008“. Staðhæft er jafnframt að lækkun áfengisgjalds muni ekki leiða til aukinnar neyslu.
Frumvarpinu til stuðnings er m.a. vitnað til reynslu Íslendinga af að hætta einkasölu á vörum eins og síld, viðtækjum, símtækjum og eldspýtum, sem eflaust hefur orðið þjóðinni til góðs. Það er rétt að taka fram að flutningsmenn setja áfengi ekki alveg í sama flokk og síldar- eða eldspýtnasölu, því í greinargerðinni er að finna smáfyrirvara um efldar forvarnir.
Fjölmargar áreiðanlegar rannsóknir, austan hafs og vestan, hafa sýnt fram á að bein línuleg tengsl eru milli fjölda sölustaða, auglýsinga (þar eru unglingar sérstaklega viðkvæmur markhópur) og verðlagningar áfengis. Harðari sölumennska, auðveldara aðgengi og lægra verð stuðla hvert um sig að aukinni neyslu. Allt þetta mun fylgja samþykkt frumvarpsins.
Hver er svo reynsla „vínmenningarþjóðanna“ austan hafs og vestan? Þar er uppi áköf umræða um að draga á úr neyslu áfengis, af heilsufarsástæðum. Stóraukið aðgengi, verðlækkun og meira áreiti eins og í matvörubúðum mun auka neyslu okkar enn frekar. Forvarnir og frjáls vilji neytenda munu duga skammt til að sporna gegn þessu af ástæðum, sem hér hafa verið raktar.
Samþykkt ofangreinds frumvarps er því óráð.
Höfundur er geðlæknir, formaður forvarnarverkefnis Landlæknisembættisins Þjóð gegn þunglyndi og áhugamaður um vínmenningu.