Eftir Lárus Blöndal
sálfræðing
„Börn alkóhólista eru fjórum sinnum líklegri til að ánetjast áfengi eða öðrum vímuefnum á fullorðinsaldri en börn foreldra sem ekki eiga við slíkan vanda að stríða.“
Innan SÁÁ hefur safnast mikil reynsla og þekking varðandi áfengis- og vímuefnasjúkdóminn. Markviss skráning SÁÁ og utanumhald um mikilvægar upplýsingar í sambandi við vímuefnavandann hér á landi er ómetanleg, ekki eingöngu fyrir starfsemi SÁÁ heldur fyrir samfélagið í heild. Nálgun SÁÁ er heildræn í eðli sínu. Þar er gengið út frá því að ógæfa og vanlíðan einstaklings í stjórnlausri áfengis- og/eða annarri vímuefnaneyslu hafi mikil og víðfeðm neikvæð áhrif á hann sjálfan, nánustu ættingja, vini, félaga, starfsumhverfi og samfélagið í heild sinni. Í ljósi þessa hefur SÁÁ lengi átt sér þann draum að útvíkka þjónustu sína enn frekar og sinna á markvissari hátt en fram til þessa hefur verið gert börnum alkóhólista. Að koma á fót slíkri þjónustu felur í sér viðurkenningu á því að barn sem elst upp við vímuefnaneyslu í nánasta fjölskylduumhverfi sínu geti setið uppi með ýmsar afleiðingar, bæði tilfinningalegar og félagslegar. Auk þess felst í því viðurkenning á að hægt sé með markvissum hætti að vinna með börnum sem búa við þessar aðstæður þannig að þau geti átt sér betra líf og bjartari framtíð. Síðast en ekki síst hefur þjónustan mikilvægt forvarnargildi fyrir umrædd börn með tilliti til hugsanlegrar áfengis- og fíkniefnaneyslu þeirra.
Alkóhólismi leggst á alla í fjölskyldunni
Samkvæmt erlendum rannsóknum má gera ráð fyrir að eitt af hverjum fjórum börnum eigi foreldri/foreldra sem eigi við áfengis- eða annan vímuefnavanda að stríða. Auk þess er sýnt fram á að þessi hópur sé um fjórum sinnum líklegri til að ánetjast áfengi eða öðrum vímuefnum á fullorðinsaldri en börn foreldra sem ekki eiga við slíkan vanda að stríða. Niðurstöður rannsókna benda til þess að fjölmargir líffræðilegir, sálfræðilegir, félagslegir og perónuleikaþættir til viðbótar við fjölskyldusögu um alkóhólisma skipti máli um það hvort börn þrói með sér fíknisjúkdóm. Þættir sem geta dregið úr líkunum á að svo verði geta virkað einfaldir og sjálfsagðir svo sem að barnið hafi aðgang að fullorðnum sem ekki á við vímuvanda að stríða. Annað dæmi um forvarnargildi einfaldra þátta geta verið góðar fjölskylduhefðir svo sem að gera saman eitthvað sem allir upplifa jákvætt á tilteknum tímum/tímamótum og svo framvegis.
Alkóhólismi innan fjölskyldu veldur öllum fjölskyldumeðlimum álagi, eins og gerist þegar um er að ræða aðra alvarlega, langvarandi og illvíga sjúkdóma. Börn virðast vera sérstaklega viðkvæm fyrir álagi af þessu tagi. Helstu afleiðingar fyrir börn eru álags- og streitueinkenni, sem birtast gjarnan sem samskiptaerfiðleikar og jafnvel hegðunarerfiðleikar, þreyta, tilfinningaleg vanlíðan eins og ótti, áhyggjur, kvíði, depurð eða þunglyndi, ásamt félagslegri einangrun, líkamlegum kvörtunum og brotinni sjálfsmynd svo nokkuð sé nefnt. Ljóst er að birtingarmynd afleiðinga alkóhólisma á börn getur verið afar margbreytileg og oft erfitt fyrir utanaðkomandi að átta sig á eiginlegri líðan barnanna. Undirliggjandi kvíði og áhyggjur geta til dæmis birst sem fyrirmyndarhegðun og góð frammistaða í skóla en einnig sem hegðunar- og námserfiðleikar, einbeitingarskortur og andfélagsleg hegðun.
Þörfin mikil
Undirbúningur SÁÁ að sálfræðiþjónustu fyrir börn alkóhólista hófst fyrir um ári síðan. Skoðað var hvað hefur verið að gerast á þessu sviði erlendis það er rannsóknir, greinaskrif og hvaða þjónustu hefur verið boðið upp á fyrir born alkóhólista. Með þá vitneskju og reynslu, þekkingu og þjálfun sem fyrir lá hjá SÁÁ, var mótuð sú nýja þjónusta sem hér um ræðir. Lagt var upp með að fara hægt af stað og að leyfa þjónustunni að þróast jafnhliða því að þjónustuþörfin kæmi fram.
Sálfræðiþjónusta SÁÁ við börn fór af stað í byrjun október 2007 í umsjá sálfræðings. Til að byrja með er um eitt stöðugildi að ræða. Í upphafi var þjónustan eingöngu kynnt innan starfsstöðva SÁÁ, en hefur síðar verið kynnt helstu samstarfsaðilum samtakanna. Sú hálfs árs reynsla sem komin er sýnir að þörfin er mikil eins og búist var við. Ráðgert er að víkka út þjónustuna þegar fram líða stundir svo sem með heilstæðari fjölskylduvinnu með sérstakri fræðslu, þjálfun og stuðningi fyrir forelda, bæði í formi einstaklingsviðtala, fyrirlestra og hópavinnu. Þeir sem hafa vísað börnunum til SÁÁ eru að mestu foreldrarnir sjálfir, sem gjarnan eru að nýta sér aðra þjónustu samtakanna.
Að vera barn alkóhólista
Markhópurinn eru börn á aldrinum 8 til 18 ára, sem ekki eru sjálf byrjuð áfengis- eða vímuefnaneyslu. Börnin eiga það sameiginlegt að eiga foreldra eða forráðamenn sem eiga við áfengis- eða vímefnavanda að stríða, hvort sem þau eru virk eða óvirk í neyslunni. Í upphafi er viðtal við börn og foreldra saman. Síðar er boðið upp á fjögur til sex viðtöl við barnið einu sinni í viku en þó er fjöldi viðtala metinn út frá aðstæðum hverju sinni. Að þeim loknum er börnunum boðið upp á vikulega hóptíma. Í hverjum hóp eru um fjögur til sex börn og er gert ráð fyrir að aldursdreifing innan hvers hóps sé um það bil tvö ár. Á tímabilinu frá fyrsta viðtali til síðasta hóptíma er gert ráð fyrir viðtölum við foreldra, með og án barna sinna. Í viðtölunum við börnin er farið yfir þætti sem snerta stöðu þeirra svo sem það að vera barn alkóhólista og helstu afleiðingar þess, fjölskyldur og áhugamál barnanna, styrkleika og veikleika í fari þeirra, tilfinningalega líðan og tjáningu, eðli fíknisjúkdómsins og þróun hans, að átta sig á eigin þörfum og hvernig hægt sé að sinna þeim. Í hópastarfinu er farið nánar í ofannefnda þætti með til dæmis hópverkefnum, hlutverkaleikjum og fleiru.
Eru ekki ein í erfiðri stöðu
Helstu markmið þjónustunnar eru að hjálpa börnunum að skilja betur stöðu sína, fá betri innsýn í eigin styrkleika, vinna með vonir þeirra og framtíðarsýn. Æskilegt er að þau átti sig betur á eigin líðan og þörfum og leiðum til að sinna þeim þannig að lífsgæði þeirra aukist samfara aukinni félags- og samskiptafærni, styrkari sjálfsmynd og aukinni sjálfsvirðingu. Markmiðin eru auk þess betri skilningur á þróun og eðli áfengis- og vímuefnavanda, helstu afleiðingar og ekki síst er mikilvægt að létta af þeim þeirri ábyrgð að þau geti haft áhrif á gang sjúkdómsins og jafnvel að hann sé þeim að kenna. Þá er mikilvægt hlutverk hópvinnunnar sú samkennd sem myndast í hópnum og þar með vitneskjan um að þau eru ekki ein í sinni erfiðu stöðu. Það er afar mikilvægt að þau greini á milli vanda foreldra sinna og persónu þeirra. Þau geta verið bestu foreldrar í heimi í augum barnsins þrátt fyrir vanda sinn.
Þjónustan fer fram í VON húsi SÁÁ við Efstaleiti 7 alla virka daga frá kl. 9:00 til 16:00. Einstaklingsviðtöl eru 45 mínútur og kostar hvert viðtal kr. 1.000.- , en hópatímar í klukkustund og kosta kr. 500.-.