Gunnar Smári Egilsson rifjar upp sögu bindindishreyfingarinnar í kjölfar nýrra hugmynda um að skattleggja sykur.
Nú, þegar heilbrigðisráðherrann er að gæla við skatt á sykur til að megra landsmenn, er vert að hafa í huga að fituna má upprunalega rekja til andstöðu skattsins – opinberrar niðurgreiðslu. Vandinn liggur í moldinni í miðvesturríkjum Bandaríkjanna. Þar liggur Biblíubeltið og þótt íbúum dreifbýlisins fækki jafnt og þétt eru þeir enn mikilvæg atkvæði. Svo mikilvæg að beingreiðslur til bónda í Kansas og Iowa eru margfaldar á við það sem meðalbóndi Evrópusambandsins getur látið sig dreyma um. Munurinn á landbúnaðarstyrkjum þessara svæði liggur þó ekki síður í því að í Evrópu eru bændur styrktir til að viðhalda hefðbundnum búháttum, framleiða í hófi og halda með því uppi verði og gæðum – á meðan beingreiðslur í miðvesturríkjum Bandaríkjanna hvetja til aukinnar framleiðni og minni gæða og leiða til einhæfni í framleiðslu og lifnaðarháttum. Nú er lítið annað framleitt í þessum sveitum en maís og sojabaunir. Þetta óheyrilegt magn af niðurgreiddum maís og soja hefur umbreytt matarkosti Bandaríkjamanna. Þessi offramleiðslu hefur svo mikið afl að henni tókst meira að segja að breyta uppskriftinni á Coca Cola. Það er ekki lengur sykur í Coke heldur kornsíróp, af því sírópið er niður- greitt og ódýrara. Þar sem Coke sparar tvo þriðju á að nota kornsíróp í staðinn fyrir sykur – og sírópið er 95 prósent af innihaldinu – niðurgreiða bandarískir skattgreiðendur í raun gosdrykki ofan í heimsbyggðina. Vegna þessa fjárausturs hefur óhollustan hægt og bítandi unnið samkeppnina við ávaxtasafa og mjólk – jafnvel vatn – einkum meðal þeirra sem þurfa að horfa í aurinn. Þess vegna hefur offita orðið merki fátæktar á Vesturlöndum. Hún er vandi fólks sem vegna lítilla auraráða verður að láta sér lynda það fæði sem ríkið greiðir niður – og ríkið hefur einbeitt sér að því að greiða niður óhollustu á borð við Coca Cola og Pepsi.
Ríkisstyrkt farsótt
En ekki bara Coke og Pepsi. Það er talið að sojabaunir megi finna í um 60 prósent af öllum vörum í bandarískum súpermarkaði og maís í um 75 prósent. Samt eru maís og sojabaunir óvanalegur kostur á borði flestra Bandaríkjamanna. Í stað þess að setja þessar afurðir beint á markað eru þær brotnar niður í sterkju, síróp og aðrar grunneindir og þessi efni síðan notuð í matvæli og skepnufóður. Vegna meðgjafar frá skattgreiðendum eru þetta lang ódýrustu hitaeiningarnar á markaðnum og eru því aðalhráefni matvælaiðnaðarins sem hefur tekist að gerbreyta vestrænum matarvenjum á síðustu örfáu áratugum. Þessar niðurgreiðslur og matvælaiðnaðurinn, sem byggir á þeim, hefur ekki aðeins gerbreytt matseðli Vesturlandabúa heldur gert offitu að nokkurs konar farsótt í okkar heimshluta.
Og þar sem þessi farsótt er styrkt af bandarísku ríkisstjórninni er ef til vill ekki svo róttækt fyrir íslensk stjórnvöld að setja á skatta til að vega á móti niðurgreiðslunum, þó ekki væri til annars en að draga aðeins úr fitun þjóðarinnar.
Svæsnasta fyllirí sögunnar
En hvers vegna að ræða þetta í blaði Samtaka áhugafólks um áfengisvandann?
Í fyrsta lagi vegna þess að þessi sama mold í Kansas og Iowa leiddi til eins svæsnasta fyllerís sögunar og gat af sér bindindishreyfinguna og síðar bannárin. Og kannski AA-samtökin í kjölfar ósigurs templara þegar banninu hafði verið aflétt.
Landnám hvíta mannsins í miðvesturríkjunum hófst nokkrum áratugum fyrir lagningu járnbrauta. Vandi landnema á þessu fáránlega frjósama svæði, þar sem svört moldin var 30, 40 metra djúp, var að koma afurðum á markað. Fyrir tíma kælingar og járnbrauta hefði mjólkin súrnað, osturinn myglað, kornið þránað og eplin skemmst á leið á markað. Eini möguleikinn til að flytja þessa frjósemi til neytenda var að brugga brennivín. Brennivínið skemmdist ekki á lagernum og þoldi flutninginn. Og þegar aukin framleiðsla lækkaði verð stækkaði bara markaðurinn. Fleiri gátu verið fullir oftar. Og þar sem lítil takmörk voru á frjósemi moldarinnar í miðvesturríkjunum gátu bændur þar einfaldlega aukið framleiðsluna til að bæta sér upp lægra verð á markaði. Og það leiddi til enn lægra verðs. Sem jók enn á fylleríið.
Allt þetta brennivín helltist yfir samfélag í upplausn. Þetta var samfélag fólks sem hafði flúið bágindi heima fyrir, siglt yfir Atlandshafið og byrjað nýtt líf í nýju og ókunnugu landi sem var langt utan félagslegt aðhalds ættar og heimasamfélags. Aukin aðgangur að áfengi í formi lægra verðs dró þetta unga og ómótaða samfélag á heljarinnar fyllerí. Áfengisneyslan í Bandaríkjunum á þessum tíma var svo taumlaus að það er ekki fyrr en á allra síðustu árum sem þjóðum Vesturlanda hefur tekist að slá út 150 ára gömul met Bandaríkjamanna í drykkju per kjaft.
Bill hittir Bob
Það var úr þessum jarðvegi sem bindindishreyfingin spratt. Stórum hópi fólks ofbauð ólifnaðurinn og sór þess í vitna viðurvist að smakka ekki framar áfengi. Og saman vildi þetta fólk bjarga samfélagi sínu með því að banna öðru fólki að drekka áfengi. Og við getum rétt ímyndað okkur hversu taumlaust þetta fyllerí hefur verið; því bindindisfólkinu tókst ætlunarverk sitt og bruggun, sala og neysla áfengis var bönnuð með lögum árið 1919. Og bannið hélt í 14 ár. Þá var mönnum orðið ljóst að það útrýmdi ekki drykkju og leysti ekki drykkjuvandamál fólks – og myndi líklega aldrei gera það.
Banninu var aflétt 1933. Ári síðar heimsótti Ebby Thacher gamlan drykkjufélaga sinn, Bill Wilson, og sagði honum frá Oxford-hreyfing-unni og hvernig sér hafði tekist að halda sér frá flöskunni með aðstoð hennar. Næsta ár hitti Bill lækninn Bob Smith og AA-samtökin urðu til.
Ég veit ekki hvort það hefur verið sérstaklega rannsakað hvort ósigur bindindishreyfingarinnar svo skömmu áður hafi haft áhrif á afstöðu stofnenda AA til samfélagslegs áróðurs. Það er alla vega ljóst að AA varð að sumu leyti næstum algjör andstaða bindindishreyfingarinnar. Bindindismenn litu á ofdrykkju sem samfélagslegt mein en AA menn töldu hana vanda einstaklingsins. Bindindismenn reyndu með fortölum og upplýsingum að hafa áhrif á hegðun og gildismat samfélagsins en AA-menn nánast bönnuðu það með öllu.
Ofneyslan einkamál
Það er enginn mælikvarði sem slær út árangur. Bindindishreyfingin tapaði sínu stóra baráttumáli og árangur milljóna AA-félaga leiddi til þess að sjónarmið og afstaða samtakanna hafa yfirskyggt áfengismál. Það er nú almennt ríkjandi afstaða að ofneysla áfengis og fíkniefna sé einkanlegt mál – í mesta lagi fjölskyldumál. Af þessum sökum hefur aðgengi að áfengi á Íslandi verið jafnt og þétt auðveldað á undanförnum 30 árum. Þótt afleyðingin sé augljós – stóraukin drykkja – þá hafa stjórnvöld litið svo á að ekki sé rétt að fást við afleiðingar drykkjunnar með félagslegum eða samfélagslegum aðferðum. Ágætt dæmi um þetta er amfetamín drifið næturlíf í miðbæ Reykjavíkur sem yfirvöld hafa stutt með ráðum og dáð mörg undanfarin ár.
Undantekningin á þessum – sem í raun er sönnunin – er vilji til að sporna við drykkju barna og unglinga. Við erum tilbúin að beita félagslegum tækjum til hjálpar þeim sem við teljum ekki hafa fullþroska dómgreind. En viljum ekki nota þessa tæki til að hjálpa þeim sem við teljum að eigi að vita betur.
Samfélag á villigötum
Og þá komum við að sykur-skattinum hér í upphafi. Það er ekki annað að heyra en vangaveltur heilbrigðisráðherra hafi fallið í ágætan jarðveg. Það þarf ekki annað en að ganga um stórmarkaðina og sjá hverskyns vara fær mesta hilluplássið, til að átta sig á að samfélag okkar er á alvarlegum villigötum. Til að sporna við fótum er náttúrlega mikilvægast að breyta sjálfum sér. En það væri fráleitt að leita ekki og beita samfélagslegra tækja til að verjast offitu-faraldrinum.
Og á meðan við erum að því ættum við að dusta rykið af sögu bindindishreyfingarinnar og finna þar einhver tæki til að berjast með samfélagslegum aðferðum við faraldur ofdrykkju og fíkniefna-neyslu. Það má vera að það sé alveg jafnt heimskulegt að berjast á samfélagslegum grunni með vopnum hins einkanlega; eins og það er arfavitlaust að beita félagslegum úrtölum á það einkanlega.
Sjá einnig SÁÁ blaðið á pdf formi