Styrmir Gunnarsson, fyrrverandi ritstjóri Morgunblaðsins, gaf okkur hjá SÁÁ blaðinu góðfúslegt leyfi til að birta grein eftir hann úr sunnudagsblaði Moggans. Í greininni fjallar Styrmir Gunnarsson um áfengi og þá streynd að áfengi sé tímasprengja. Áfengisneysla er þjóðfélagslegt vandamál.
Fyrir skömmu fóru fram athyglisverðar umræður í Bretlandi um áfengi og áfengissýki. Tilefnið var brottrekstur formanns ráðgjafanefndar innanríkisráðuneytisins brezka um misnotkun fíkniefna. Sá maður, David Nutt prófessor, hafði lýst skoðunum á mismunandi tegundum fíkniefna, skoðunum sem féllu viðkomandi ráðherra ekki í geð.
Í þessum umræðum lýsti David Nutt áfengi, sem einhverri mestu ógn, sem þjóðfélög nútímans stæðu frammi fyrir. Áfengi væri tímasprengja, sem stjórnvöld yrðu að gera sér grein fyrir, að væri til staðar. Lifrarsjúkdómar vegna áfengisneyzlu væru líklegir til að verða mesta heilbrigðisvandamál næstu ára. Meira vandamál en hjartasjúkdómar. Þessi veruleiki ásamt þeim félagslegu vandamálum, sem leiddi af áfengisdrykkju og mikill fjöldi dauðaslysa í umferð af sömu ástæðu gerði það að verkum, að áfengi væri ein mesta ógn, sem þjóðir horfðust nú í augu við. David Nutt lýsti þeirri skoðun, að setja ætti aldursmörk vegna áfengisdrykkju við 21 ár og þrefalda verð á áfengi til þess að draga úr neyzlu þess.
Þessar skoðanir hins brezka prófessors voru ekki ástæðan fyrir brottrekstri hans heldur sú staðhæfing, að sumar tegundir annarra fíkniefna væru ekki verri en áfengi. Hins vegar var ljóst að yfirlýsingar David Nutt um skaðsemi áfengis féllu í grýttan jarðveg og auðvelt að sjá hvers vegna. Áfengisneyzla er ríkur þáttur í „menningu“ íbúa á Bretlandseyjum eins og sjá má í brezkum kvikmyndum og sjónvarpsþáttum og nánast á hverju götuhorni þar í landi. Að þrefalda verð á áfengi væri pólitískt óvinsælt og líklegt til að draga úr áfengisauglýsingum í fjölmiðlum.
Prófessorinn hefur hins vegar rétt fyrir sér í öllum meginatriðum og þarf hvorki sérfræðinga eða rannsóknir til að sýna fram á það. Við þekkjum öll úr okkar daglega lífi og fjölskyldna okkar margar kynslóðir aftur í tímann, hvers konar böl áfengi er. Ofneyzla þess hefur ekki einungis áhrif á viðkomandi einstakling heldur getur það nánast eyðilagt líf barna og maka og haft áhrif á líf annarra einstaklinga um aldur og ævi. Áfengi er ótrúlega mengandi og eyðileggjandi fíkniefni, sem mengar heimili og vinnustaði með þeim hætti að tími er kominn til að skera upp herör gegn neyzlu þess.
Það þarf ekki að lesa margar bækur um aldamótakynslóðina fyrir hundrað árum til þess að átta sig á að ofnotkun áfengis hefur verið stórfellt þjóðfélagslegt vandamál á Íslandi undir lok 19. aldarinnar og í byrjun 20. aldar. Þar er komin skýring á því, að Góðtemplarareglan varð jafn öflug félagsmálahreyfing og raun varð á þá. Merki þeirra áhrifa mátti sjá fram eftir 20. öldinni. Forfeður okkar, afar og ömmur, hafa gert sér grein fyrir, að ein forsenda þess, að þetta fátæka samfélag á hjara veraldar gæti náð sér á strik var að berjast gegn áfengisneyzlu.
Á seinni tímum hefur mönnum orðið ljóst, að ofnotkun áfengis hefur ekki bara áhrif á viðkomandi einstakling heldur djúpstæð áhrif á hans nánasta umhverfi. Þeir, sem eru vel að sér í þessum fræðum sjá það smátt og smátt á fólki, að það hefur alizt upp við ofneyzlu áfengis á heimili sínu í æsku og ber þess merki alla ævi í samskiptum við aðra, þótt sá hinn sami hafi aldrei bragðað dropa af áfengi sjálfur. Um slík áhrif áfengisneyzlu á fjölskyldur hafa vafalaust verið skrifaðar margar bækur og margvíslegar rannsóknir verið framkvæmdar á þessum afleiðingum áfengisdrykkju. Eina þeirra bóka rak á fjörur mínar fyrir löngu og kom út fyrir um tveimur áratugum. Hún nefnist: Adult Children. The Secrets of Dysfunctional Families. Höfundar eru John Friel og Linda Friel. Margir þeirra, sem hafa lesið þessa bók hafa vafalaust rekist á sjálfa sig á síðum hennar.
Það hefur mikil vinna og miklir fjármunir verið lagðir í það á seinni áratugum að bregða upp glæsimynd af áfengisneyzlu og telja fólki trú um, að eitthvað sé til, sem geti kallast vínmenning. Sá kostnaður hefur að sjálfsögðu verið greiddur af þeim, sem hagsmuna eiga að gæta, framleiðendum og seljendum áfengis. Þessi „menning“ hefur eyðilagt líf ótrúlega margra en áberandi minni fjármunum varið til þess að draga úr þeirri eyðileggingu.
Meðvirkni nútíma samfélags að þessu leyti er ekki minna rannsóknarefni en meðvirkni þjóðarinnar með „ölæði“ fjármálageirans á undanförnum árum.
Á fyrri hluta 20. aldarinnar var það Góðtemplarareglan, sem tók af skarið og beitti sér fyrir því, að spyrnt var við fótum. Á síðari hluta 20. aldarinnar kom það í hlut annarra félagasamtaka, SÁÁ. Þórarinn Tyrfingsson, læknir, er afreksmaður á þessu sviði. Þær fjölskyldur á Íslandi eru ótrúlega margar, sem eru honum þakklátari en orð fá lýst, þótt ekki fari hátt. Í stað þess að þurfa stöðugt á brattann að sækja ætti sá maður að fá stuðning alþjóðar við það merka starf, sem hann hefur unnið og er að vinna.
Það er kominn tími til að stjórnvöld og þar með Alþingi hætti að líta á áfengisvandann, sem jaðarvanda í samfélagi okkar. Brezki prófessorinn, David Nutt, hefur rétt fyrir sér í því, að áfengisneyzla er ein mesta ógn, sem samfélög nútímans standa frammi fyrir. Þótt sú ógn sé ekki alltaf áþreifanleg – hún er það oft – en lýsi sér gjarnan í sálarlífi fólks, sem getur verið jafn hættulegt, er áfengisneyzla þjóðfélagslegt vandamál, sem takast verður á við. Í stað þess að leiða það vandamál hjá sér eiga stjórnmálamennirnir að horfast í augu við það og láta til sín taka. Og það eiga fjölmiðlar að gera líka í stað þess að leita allra hugsanlegra leiða til þess að komast fram hjá banni við auglýsingum á áfengi, sem sumir þeirra gera.
Sjá SÁÁ blaðið, 3.tbl 2009