Inngangur

Ofskynjunarefni hafa nokkra sérstöðu meðal vímuefna að því leiti að sjaldnast verða menn fíknir í þessi efni einvörðungu. Auðvelt er að finna fólk sem er fíkið og notar eingöngu, áfengi, róandi ávanalyf, ópíumefni, kókaín, amfetamín eða kannabisefni. Sama verður ekki sagt um ofskynjunarefni því varla finnst sá einstaklingur sem er fíkinn í ofskynjunarefni og hefur notað þau eingöngu um langan tíma. Þannig geta þessi efni engan vegin keppt við amfetamín kókaín, ópíumefni eða róandi ávanalyf þegar vímuefnafíklar eru annars vegar. Neysla ofskynjunarefna er yfirleitt tímabundin tilraunastarfsemi og eftir að neytandinn hefur kynnst efninu náið verður hann því afhuga og snýr sér að annarri neyslu. Sölumenn og þeir sem fást við vímuefnameðferð líta því oftast á neyslu efnanna sem tímabundið tískufyrirbrigði sem muni ganga yfir meðan önnur vímuefnaneysla er stöðugri.

Ofskynjunarefni hafa þó verið hluti af ólöglega vímuefnamarkaðinum á Vesturlöndum í rúm fjörutíu ár og valdið miklum vanda. Meðan LSD var alsráðandi á markaðinum var aðal vandinn geðveikieinkenni eða hættulegar og óvæntar geðslagsbreytingar hjá neytandanum. Lífshætta skapaðist ekki vegna líkamlegrar LSD eitrunar því að dauðaskammtar eru ekki þekktir heldur fóru sturlaðir LSD neytendur sér að voða. Heilbrigðisstofnanir tóku því á móti LSD neytendum sem voru sturlaðir, ofsahræddir eða alvarlega þunglyndir. Efnið jók líka verulega álag á geðdeildum því varanleg geðveikieinkenni komu fram hjá þeim sem höfðu geðrænan veikleika eða geðsjúkdóm fyrir. Þegar helsælan er notuð í stað LSD má segja að sömu vandamálin séu á ferðinni en við bætist lífshætta vegna of stórra skammta eða óvæntra líkamlegra lyfjaviðbragða við helsælunni.

Á ólöglega vímuefnamarkaðinum er mikið um svik og oft er erfitt að átta sig á því hvaða efni er verið að nota og selja. Þeir sem eru vanir neytendur og eru að kaupa efni sem þeir hafa notað oft verða sjaldan fyrir svikum. Þó er þetta ekki algilt því hægt er að gabba vanan kókaínneytanda með því að selja honum koffein sem blandað er staðdeyfiefnum. Þeir sem eru að leita fyrir sér í fyrstu skipti á vímuefnamarkaðinum eða eru að kaupa efni sem þeir hafa litla reynslu af verða helst fyrir barðinu á svikahröppum. Kaupendur ofskynjunarefna eru flestir tilraunaneytendur eða hafa sjaldan notað þessi efni. Þeir eru því tilvalin fórnarlömb svika. Ólöglegt er að nota þessi efni til lækninga eða rannsókna og öll framleiðsla þeirra og dreifing er ólögleg og eftirlitslaus. Svik eru því aldrei oftar í tafli en þegar verið er að selja ofskynjunarefni. Dæmi um slík svik er að algengt var á áttunda áratugnum í Bandaríkjunum að selja PCP eða englaryk sem LSD. Þetta skapaði mikinn vanda því að verkunin kom neytandanum í opna skjöldu og eitranir voru mjög algengar.

Þessi svik og óvissa veldur talsverðum erfiðleikum í faraldsfræðilegum rannsóknum á neyslu ofskynjunarefna. Á sama hátt veldur þetta erfiðleikum við lækningar. Þegar sjúklingar koma inn á sjúkrahús vegna neyslu ofskynjunarefna er þó sjaldnast ástæða til að gera annað en að byggja meðferðina á sögu einstaklingsins og einkennum sem hann hefur. Þannig er oftast hægt að leysa vandan. Þegar um alvarlegri eitranir er að ræða þarf oft að vita nákvæmlega hvaða efni eru á ferðinni og slíkt verður ekki gert nema með flóknum og dýrum rannsóknum. Með tilkomu helsælunnar til Íslands hefur hættan á alvarlegum eitrunum vaxið.

Skilgreining og flokkun

Ofskynjunarefni eða hallucinogens er hér notað sem samheiti yfir fjölmörg efni sem geta verið óskyld efnafræðilega en eiga það sameiginlegt að breyta skynjun manna. Aðal einkenni þessara efna er að breyta skynjuninni kröftuglega án þess að fram komi eitranir eða aðrar hjáverkanir. Um leið trufla þau lítið minni og gáfnafarslega úrvinnslu heilans. Efnin valda ofskynjunum (Hallucinations ), skynvillum ( Illusion ) eða trufla hugsun þannig að fram koma ranghugmyndir. Þau hafa víðtæka og flókna verkun á heilastarfsemina og sálarlífið. Erfiðlega hefur gengið að finna samheiti sem er lýsandi fyrir flóknu verkun þeirra og allir eru á eitt sáttir um. Samheitið hugvíkkandi efni ( Psychedelic drugs ) er oft notað en mörgum finnst það orð lýsa illa neikvæðum áhrifum efnanna og notkun þess bera í sér of jákvætt viðhorf til þeirra.

Ofskynjunarefni ( Hallucinogens ) er það orð sem oftast er notað þó að það geti verið dálítið misvísandi. Þannig valda þessi efni sjaldan raunverulegum ofskynjunum í þeim skömmtum sem algengast er að nota þau. Þau geti þó öll valdið ofskynjunum ef skammtarnir eru nógu stórir. Fólk finnur því miklu oftar til breyttrar skynjunar og skynvillna þegar þessi efni eru notuð og sumir hafa því stungið upp á nafninu Illusinogens. Þeir sem gerðu tilraunir með þessi efni til að skilja betur geðsjúkdóma notuðu orðið psychotomimetic þar sem áhrifin líktust mjög ákveðnum geðveikieinkennum.

Mörg lyf og efni sem ekki teljast ofskynjunarefni geta í of stórum skömmtum eða í eiturskömmtum valdið truflun á skynjun þannig að fram komi ofskynjanir, skynvillur eða ranghugmyndir. Á sama hátt geta slíkar truflanir komið fram í fráhvörfum róandi lyfjum og t. d. áfengi. Í slíkum eitrunum eða fráhvörfum er fólkið oftast mjög ruglað og ekki áttað á stað og stund og hefur miklar minnistruflanir. Undir áhrifum ofskynjunarefna er fólk betur áttað og minnistruflanir eru ekki eins áberandi. Þó er þetta ekki algilt því að ofskynjunarefni geta truflað hugarstarfsemina svo mikið að sá sem tekur þessi efni inn getur hagað sér eins og geðsjúklingur. Hass getur valdið breytingum á skynjun og jafnvel ofskynjunum en er venjulega ekki talið til ofskynjunarefna enda einkenna ofskynjanir ekki hassvímuna.

Að safna efnum þannig í flokk eftir lyfjaverkun þeirra án tillits til efnafræðilegrar uppbyggingar og kalla þau hallusinogens getur verið vandasamt. Í kennslubókum er misjafnt hvaða efni eru talin til ofskynjunarefna. PCP og Ketamín hafa sérstakan verkunarmáta og eru alls ekki alltaf talin í hópi ofskynjunarefna þó að það sé gert hér. Sama gildir um andkólínerg efni atrofin og skópólamín.

Ofskynjunarefni eru svo misjöfn að efnafræðilegri uppbyggingu að erfitt er að flokka þau eftir efnafræðinni að einhverju viti. Þau líkjast þó mörg boðefnum heilans og hér er sú leið farin að flokka þessi efni eftir því hvaða boðefni þau líkjast mest. Þannig fást þrír flokkar það er að segja efni sem líkjast boðefnunum acetylkólíni, katikólamínum og seritóníni. Í fjórða flokkinn falla svo svæfingarefni sem eru um leið ofskynjunarefni.

Ofskynjunarefnin verka ekki öll eins. Strax 1960 vissu menn þó að áhrif ofskynjunarefna sem líkjast katikólamínum og seritóníni eru merkilega lík. Nú er ljóst að þau virka á seritónínboðefni heilans. Ofskynjunarefnin sem eru í hinum tveimur flokkunum verka á allt annan hátt. Andkólínerg ofskynjunarefni valda ölvun, minnisleysi og sturlun með því að blokka acetylkólínmóttakara. Svæfin garefnin verka með því að hindra Ca++ flutning inn í heilafrumur í gegnum glutamatmóttakara.

Flokkun ofskynjunarefna

1. Ofskynjunarefni sem líkjast seritóníni
   • LSD
   • DMT
   • Psilocybin, Pcylocin, Bufotenine
   • Ololiuqui ( Morning glory seeds )
   • Heramin
2. Ofskynjunarefni sem líkjast katikólamínum
   • Meskalín
   • DOM (STP), MDA. MMDA, TMA, DMA, MDMA.
   • Myristin, Elemicin
3. Svæfingarefni með ofskynjunarverkun
   • Pencyclidine PCP
   • Ketamín
4. Andkólínerg ofskynjunarefni
   • Atropin
   • Scopólamín  

Útbreiðsla efnanna

Ætla má að um 5000 plöntur og margar tegundir sveppa hafi að geyma ofskynjunarefni. Margar þessara plantna og sveppa hafa verið notaðar um aldir við trúarathafnir, töfralækningar, til að spá fyrir um orðna hluti og til að undirbúa stríðsmenn fyrir bardaga. Þessi notkun ofskynjunarefna var einkum algeng meðal frumbyggja Ameríku. Í okkar menningu eru einnig dæmi um notkun ofskynjunarefna í fornöld. Grikkir fögnuðu vorkomu með því að drekka vín sem líklega korndrjóli var blandað í. Ofskynjunarefni eru því ein fyrstu lyfin sem maðurinn notaði og gerði tilraunir með. Á miðöldum lagðist notkun ofskynjunarefna af í Evrópu í sambandi við trúarathafnir eða lækningar. Nú á dögum eru dæmi um að þessi efni séu enn notuð við trúarathafnir meðal frumbyggja í Ameríku.

Lyfjafræðingar hafa fundið um 100 mismunandi ofskynjunarefni í plöntum og sveppum. Í byrjun aldarinnar og aftur á fjórða áratugnum vaknaði áhugi lyfjafræðinga á meskalíni en það var ekki fyrr en eftir að mönnum tókst að búa til LSD á tilraunastofu að áhugi þeirra á þessum efnum jókst fyrir alvöru. Í kjölfarið voru sum þessara efna rannsökuð ítarlega. Skömmu eftir seinni heimstyrjöld höfðu menn áhuga á þessum efnum því að þeir vonuðust til að þau gætu hjálpað til við rannsóknir og lækningar á geðsjúkdómum. Á sama tíma fékk Bandaríski herinn einnig áhuga á þessum efnum og vonaðist til að hægt væri að nota þau í hernaði.

Eftir 1960 komust þessi efni úr tilraunastofunum inn á heimavistir í Bandarískum menntaskólum og þaðan út á götur hins vestræna heims. Þó að ofskynjunarefnin séu fjölmörg hafa aðeins örfá þeirra ná einhverri útbreiðslu. Þau helstu eru LSD, PCP, sveppir og helsæla. LSD náði strax miklum vinsældum og útbreiðslu sem vímuefni og var alsráðandi frá 1960 og fram til 1970 og lítið var um önnur ofskynjunarefni á markaðinum. Þau röngu viðhorf voru ríkjandi að efnið gæti aukið innsæi og andlegan þroska. Með almennri neyslu varð algengt að ungt fólk kæmi á slysavarðstofur vegna þess að það hafði fengið óvænta og slæma LSD-verkun "Bad trip". Vinsældir ofskynjunarefna urðu mestar um og eftir 1967 og þá gerðu lærðir og leikir tilraunir með þessi efni einkum LSD á sjálfum sér og lýstu verkun þeirra með hástemmdum lýsingarorðum. Misnotkunin blómstraði. Margir töldu enn að hægt væri að nota þessi efni til lækninga og rannsókna á geðsjúkdómum en aðrir að þau mundu auka hæfni til að tengjast og skilja yfirnáttúruleg og trúarleg fyrirbæri.

Frá 1970 til 1980 náði PCP eða englaryk mikilli útbreiðslu í Bandaríkjunum og var oft selt sem LSD. Nú sést það efni sjaldan en er þó vandamál á takmörkuðum svæðum. Eftir 1980 hafa amfetamínefni með LSD verkun verið mest áberandi og þeirra fremst Helsæla eða MDMA. Vinsældir LSD hafa verið misjafnar síðan það var mest í sviðsljósinu en eftir 1990 hafa vinsældirnar aukist að nýju bæði hér og erlendis.

Á Íslandi náði LSD nokkurri útbreiðslu á árunum 1972 til 1976. Þeir sem aðallega notuðu efnið voru kannabisneytendur sem lærðu smám saman margt um LSD sem varð til þess að úr neyslunni dró nokkuð fljótt. Flestir LSD neytendur urðu óttaslegnir í vímunni og leið illa um tíma eða höfðu af efninu enn verri reynslu. Sögur fóru af því að einstaklingar hefðu sturlast eftir neyslu efnisins og langvarandi LSD neyslu var talin orsök geðveiki hjá fjölmörgum einstaklingum sem kallaðir voru sýruhausar. Þeir sem reyktu hass komust líka fljótlega að því það gat verið varasamt að notað LSD. Því eftir LSD "ferðalag" gátu þeir varla reykt hassið sitt því það hrinti af stað LSD endurhvarfi með mikilli vanlíðan. Það dró því verulega úr þessari neyslu þó efnið skyti af og til upp kollinum. Neyslan birtist síðan aftur um 1990 og þá í annarri mynd. Skammtarnir voru minni og óalgengt að fólk færi í "ferðalög" út úr líkamanum og fengi miklar ofskynjanir. Neytendurnir notuðu efnið á dansstöðum og lýstu aðallega geðslagsbreytingum og örvun. PCP eða englaryk kom aldrei til Íslands á árunum 1970 til 1980.

Fyrir og um 1990 fór að bera á sveppaáti meðal þeirra sem notuðu hass og sú neysla hefur farið vaxandi ásamt LSD neyslunni fram til ársins 1996. Á miðju ári 1995 kom helsæla til Íslands og hundruð ungmenna notuðu efnið. Sú neysla er nátengd amfetamínneyslu á skemmtistöðum.

Lýsergsýrudíetýlamín LSD

LSD er eitt merkilegasta og um leið umdeildasta efni eða lyf sem þekkt er. Það komst í sviðsljósið á sjötta áratugnum. Í örlitlum skömmtum veldur það undraverðum sálrænum breytingum með því að breyta sjálfsvitund og innra raunveruleikaskyni. Um leið og efnið hefur svona víðtæk áhrif á heilastarfsemina breytir það starfsemi líkamans að öðru leiti nær ekkert.

Söguleg atriði

Korndrjóli er sveppur sem vex í axi korntegunda einkum í rúgi. Í honum er að finna áhugaverð efni fyrir lyfjafræðinga. Korndrjóli er aðallega unnin til lyfjagerðar í rúgræktarlöndum eins og Spáni og Portúgal. Úr sveppnum eru unnin tvö vel þekkt efni ergótamín og ergómetrin. Ergótamín er notað við mýgreni en ergómetrin til að draga saman leg eftir fæðingu. Það er því engin tilviljun að korndrjóli er kallaður Mutterkorn á þýsku því að þýskar ljósmæður notuðu hann til að stoppa blæðingar hjá konum eftir barnsburð. Efnin sem finnast í korndrjólanum eru nokkuð flókin að gerð en hafa þó sameiginlegan byggingarsteinn sem er lýsersýra. Í korndrjólanum eru líka lýsergsýrusambönd sem valda ofskynjunum.

Algengt var að fólk í Evrópu yrði fyrir korndrjólaeitrun fyrr á öldum. Slíkt var jafnvel landlægt á miðöldum á árunum 900 til 1200. Fólkið borðaði þá korn sem á var mikið af korndrjóla og veiktist lífshættulega fékk ofskynjanir, vöðvasamdrætti, blóðrennslistruflanir með drepi í útlimum og sturlaðist. Þetta var einkum algengt eftir rigningarsumur. Urban páfi annar stofnaði Antoníusar munkaregluna meðal annars til þess að stunda fólk sem orðið hafði fyrir korndrjólaeitrun. Þessir munkar fóru fremstir í flokki til að hjálpa og lækna fólk sem fékk þessa eitrun. Þannig komst það á að talað var um að fólk brynni í eldi heilags Antoniusar sem var með korndrjólaeitrun.

Árið 1938 var Albert Hoffmann ásamt öðrum að vinna að rannsóknum og tilraunum með lýsergsýru í tilraunastofu Sandoz lyfjafyrirtækisins í Basel í Sviss. Hópurinn bjó þá til ýmis lýsergíð og um leið LSD sem er lýsergsýrudíetýlamíð. Þeir voru að leita að lyfjum með örvandi verkun.

Fimm árum síðar 1943 fékk sami Albert Hoffman LSD af vangá ofan í sig og fann til áhrifa af efninu. Það fyrsta sem hann fann var svimi og óróleiki. Útlínur hluta og samstarfsmanna urðu óskýrar. Hann gat ekki einbeitt sér að vinnunni. Eins og í draumi hélt hann heim og fékk mikla löngun til að leggja sig. Hann dó fyrir gluggana og lagðist fyrir. Honum fannst hann verða drukkinn en tók um leið eftir því að mikið flug var á huganum. Með lokuð augun sóttu að honum furðulegustu myndir sem málaðar voru sterkum litum og allt rann saman í eina litadýrð. Tveimur tímum seinna fóru áhrifin að minnka. Hann áttaði sig á því sem komið hafði fyrir og tók seinna inn 250 míkrógrömm af LSD til að gera tilraun á sjálfum sér og varð fyrir miklum áhrifum af efninu. Þannig hófst saga LSD.

LSD var komið á göturnar rétt eftir 1960 og var mjög vinsælt og hafði gott orð á sér. Það sama verður ekki sagt um önnur ofskynjunarefni eins og meskalín, psylocibin sveppi og morning glory fræ. Þau voru mun sjaldséðari og það orð fór af þeim að þau orsökuðu miklu oftar óæskilegar aukaverkanir og skammtarnir væru varasamir. Faraldur ólöglegrar vímuefnaneyslu fór af stað í menntaskólum í Bandaríkjunum. Efnin sem nemendurnir notuð voru maríjúana og LSD. Segja má að þessi faraldur hafi síðan breiðst um allan hin vestræna heim og ekki sér fyrir endann á honum. Strax 1965 varð LSD neyslan mjög almenn og einhvera hluta vegna dró Sandoz úr framleiðslu og dreifingu efnisins áður en það var bannað. Það varð því sífellt erfiðara að fá LSD sem framleitt var af Sandoz og aðrir fóru að framleiða og selja efnið. Við það hrakaði gæðum efnisins og skammtarnir urðu varasamir.

Notkun LSD og annarra hugvíkkandi efna fór fram í samkvæmum sem kölluð voru Sýrutilraunir eða "Acid tests" um 1965. Slíkar samkomur áttu sér stað í stórum samkomusölum í San Fransisco og einkenndust af því að fólk dansaði við hljómlist undirheimahljómsveita eins og Grateful Death við blikkandi ljósadýrð. Þarna var framreiddur drykkur með LSD í sem kallaður var "Electric Kool-Aid". Eftir að LSD var bannað 1966 var þessi drykkur ekki framreiddur opinberalega en fólk notaði LSD mikið á rokktónleikum. Einnig var algengt að efnið væri notað í kvikmyndahúsum og í tísku komst að horfa á ákveðnar kvikmyndir undir áhrifum LSD.

Í janúar 1967 söfnuðust um 40.000 LSD aðdáendur og neytendur saman í höfuðborg ofskynjunarefnanna San Fransiskó. Fjölmiðlarnir gerðu mikið úr þessu og margir LSD neytendur settust að í borginni. Það var því ekki skrýtið að ungmennin flykktust þúsundum saman til borgarinnar sumarið 1967 og fjölmiðlarnir nefndu þetta sumar "Sommer of love".

Smám saman hvarf þessi vímuefnaneysla á rokktónleikum og í kvikmyndahúsum og önnur vímuefni tóku við einkum örvandi efni eins og kókaín og amfetamín.

Engar sögur fara af LSD á Íslandi fyrir 1969 en á árunum 1972 til 1973 var haldlagt nokkuð af efninu og reyndar meira en haldlagt var allt fram til 1990.

Efnafræði og framleiðsla

LSD lýsergsýra inniheldur köfnunarefni og er því hvortveggja í senn plöntubasi og veik sýra. Það er hvítt kristallað duft og svo sterkt eða virkt að skammtar efnisins eru mældir í milljónustu hlutum úr grammi eða míkrógrömmum.

Eftir 1965 hefur öll framleiðsla, dreifing og notkun LSD verið ólögleg. LSD er flókið efni og þegar það er framleitt ólöglega er ekkert vit að byggja það frá grunni því það er auðvelt í framleiðslu ef lýsergsýrusamböndum sem finnast í náttúrunni eru notuð og þeim breytt í LSD.

25 - 50 míkrógrömm af LSD getur breyt skynjun. Efnið er um 3000 sinnum sterkara en meskalín og skammtarnir eru því örlitlir sem dreifa þarf. LSD er selt á ólöglega vímuefnamarkaðinum á margan hátt en algengasta aðferðin er að dreypa lausn af efninu í pappírssnepla sem eru á stærð við frímerki. Á sneplana eru líka prentaðar ýmsar myndir t.d. af teiknimyndafígúrum. Skammtarnir í slíkum snepli eru 50-300 míkrógrömm. Stundum er LSD dreypt í sykurmola. Þó að mikið sé um svik á vímuefnamarkaðinum er flest af því sem selt er á götunum sem LSD ósvikið.

Slanguryrði sem notuð eru um LSD eru á ensku "acid, cubes og suger". Íslenska slanguryrði er sýra. Þeir sem nota LSD mikið eru kallaðir á ensku acid heads eða acid freaks á íslensku sýruhausar.

Lyfjahvörf

LSD er venjulega tekið um munn og sogast fljótt upp úr meltingarvegnum. Venjulegur skammtur er 25 til 300 míkrógrömm. Ef skammtur af stærð 100 míkrógrömm er tekinn inn er mesta þéttni í blóði eftir 1 1/2 klukkustund en síðan fer magnið minnkandi en er þó mælanlegt í 8 til 10 klukkustundir. Efnið dreifist fljótt um líkaman og kemst auðveldlega upp í heila og yfir í fósturfylgju.  

LSD er brotið niður í lifur og skilið út um gallveg. hydroxilerað og tengt. Mest af efninu skilst út á 24 klukkustundum og nær öll góð og slæm áhrif efnisins hverfa á þeim tíma. Áhrifin byrja eftir 20-60 mínútur og ná hámarki eftir 2-4 klukkustundir, en er að mestu lokið eftir 6-8 klukkustundir. Svo lítið magn er af efninu að til að greina það í þvagi þarf að safna þvagi í að minnsta kosti sólahring.

Lyfhrif

Almennt er hægt að segja að LSD hefur örvandi verkun og eykur skynjun neytandans og litir verða skærari, lögun hluta breytist og hljóð verða sterkari. Tíminn líður hægar. LSD getur valdið flóknum ofskynjunum og samskynjun. Geðslagið breytist og fram kemur þunglyndi eða sæluvíma. Fólk kemst í draumkennt ástand og rof verða á persónumörkum.

Við notkun LSD getur skapast veruleg hætta vegna slæmra áhrifa efnisins sem stundum eru nefnd meinsvörun eða slæmt ferðalag "Bad trip". Slík viðbrögð getur engin séð fyrir og þau geta verið stórhættuleg. Slæmt ferðalag eða "bad trip" einkennist af ótta þó að þunglyndi og sjálfsvígshugmyndir geti stundum verið alsráðandi í stað óttans. Slíkt geðveikiástand er erfitt að greina frá viðbrögðum við englaryki eða andkólínergum efnum. Dauðsföll hafa ekki orðið af LSD neyslu þó að slys og sjálfsmorð hafi orðið í vímunni eða skömmu eftir hana. Geðveikiástand getur skapast í vímunni og haldið áfram eftir hana og staðið í 2 daga eða lengur. Varanlegt sturlunarástand getur skapast hjá þeim sem eru veikir fyrir. Eftir neyslu á LSD eru "Flashback" algengt. Langvarandi neysla efnisins veldur oftast varanlegum geðsjúkdómi.

Mikið þol myndast við LSD á 2 til 3 dögum og þá fer viðkomandi ekki í vímu þó hann noti stóra skammta af efninu. Þetta þol hverfur þó fljótt svo að jafnvel er mögulegt að nota efnið í sömu skömmtum vikulega. Krossþol er við meskalín og psylocín en ekki er krossþol við kannabisefni eða amfetamín. Fráhvörf eru ekki þekkt þó eiga einstaklingar oft erfitt með svefn eftir neysluna.

Taugalífeðlisfræðileg áhrif

LSD sem líkist seritónini efnafræðilega verkar fyrst og fremst á seritónin boðefni í heilanum en það verkar líka á önnur boðefnakerfi þó í minna mæli sé. Ofskynjunarefnin verka ekki öll eins. Strax 1960 vissu menn þó að áhrif ofskynjunarefna sem líkjast katikólamínum og seritóníni eru merkilega lík. Þau brengla tímaskyn og breyta því hvernig fólk skynjar liti, hljóð og lögun hluta. Þau geta valdið flóknum ofskynjunum og samskynjun. Fólk kemst í draumkennt ástand og rof verða á persónumörkum. Geðslagið breytist og fram kemur þunglyndi eða sæluvíma. Menn finna til líkamlegra áhrifa eins og náladoða, kraftleysi og skjálfta. Það er því eðlilegt að álíta að þessir tveir flokkar ofskynjunarefna hafi sama verkunarmátann. Til að styðja enn frekar kenningar um sameiginlegan verkunarmáta þessara ofskynjunarefna er krossþol þekkt milli margar þeirra. Seinna komust menn að því að efnin höfðu mikil áhrif á seritónín í heilanum. Nú er ljóst að þau virka á postsynaptic móttakara af gerð 2 í heilanum. Lengi voru menn ekki vissir hvort efnin virkuðu á móttakarana eins og seritonin sjálft og væru þá agonistar eða hvort þau hindruðu seritoninverkunina og væru þá antagonistar. Nú þykir sannað að þau eru agonistar.

Líffræðileg áhrif

Þegar efnið er tekið um munn fæst miðlæg örvun á semju hluta sjálfráða taugakerfisins. Ljósop verða víð, líkamshiti hækkar, blóðþrýstingur hækkar, púls verður hraður, roði kemur í andliti, munvatnsframleiðsla eykst og sinaviðbrögð eru aukin. Blóðsykur hækkar. Einstaklingurinn verður oft betur vakandi en getur einnig fundið til syfju. Neytandinn finnur oft til skjálfta, doða, gæsahúð og einstaka sinnum kemur flökurleiki og neytandinn kastar upp. Óskýr sjón og svimi er algengur.

Skyndieitrun af völdum LSD

Þegar teknir eru stórir skammtar af LSD er lítil hætta á því að líkamlegt hættuástand skapast. Dauðaskammtur er ekki þekktur hjá mönnum þó men hafi áætlað að hann væri 14.000 míkrógrömm eða 100 faldur skammtur. Dauðsföll sem verða í vímu eru af slysförum. Að þessu leiti er LSD hættuminna en helsælan eða E-pillan. Hætturnar eru fyrst og fremst í því fólgnar að fólk verði stjórnlaust eða geðveikt í vímunni. Ofskynjanirnar eru þó í réttu hlutfalli við skammtastærð og hættan eykst á slæmum viðbrögðum og geðveiki með stærri skömmtum. Slík meinsvörun hefur komið fram við mjög litla skammta allt að 40 míkrógrömm meðan 500 sinnum stærri skammtur hefur ekki valdið slíku. Það er því mjög einstaklingsbundið hvaða skammtur af LSD er hættulegur.

LSD víman

Vímuáhrif LSD koma á 1 til 2 klukkustundum og fara eftir einstaklingnum sem í hlut á, skammtastærð, aðstæðunum sem efnið er notað við, væntingum neytandans og geðslagi hans. Viðbrögðin eru því mjög breytileg eftir einstaklingum og geta líka verið mjög mismunandi hjá sama einstakling. Öll skynjun verður sterkari og oft finnst neytandanum nóg um og upplifir þetta yfirþyrmandi. Litir verða skærari, einnig hljóð,bragðskyn getur breyst og snerting veldur röngum viðbrögðum. Margar kenndir og hugsanir bærast í huganum, þær koma og fara neytandinn hefur litla eða enga stjórn á þeim. Myndir líða seinna úr huganum svo að þær koma í og yfir það sem einstaklingurinn er að skynja. Neytandanum finnst hugsanir oft óvenju skýrar og niðurstöðurnar eða hugmyndirnar afskaplega mikilvægar. Tíminn virðist líða hægar. Neytandinn skynjar líkama sinn með öðrum hætti og finnst hann stór eða lítill og útlimir verða einnig allt of stórir eða litlir. Stundum finnst neytandanum hann yfirgefa líkama sinn og horfa á hann utan frá. Ofskynjanir verða einkum ofsjónir og litríkar myndir sækja að næmum einstaklingum.

Geðslag getur breyst verulega og reyndar óútreiknanlegt hvernig það verður. Það getur verið allt frá sæluvímu sem einkennist af sjálfstrausti yfir í þunglyndi sem einkennist af ofsahræðslu.

Af framan sögðu er ljóst að efnið fer misjafnlega í fólk og sumir lýsa reynslunni sem ánægjulegri meðan aðrir lýsa henni sem óskemmtilegri. Fyrir einum er breyting á skynjuninni og skynvillurnar skemmtilegar meðan þær vekja mikinn ótta hjá öðrum. Neytandinn er alla jafna spenntur og var um sig. Ef víman er mikil vill neytandinn hafa hægt um sig og liggja fyrir með augun lokuð. Í huganum fer hann í eins konar ferðalag því að þegar verkunin er sterkust 3-5 klukkustund finnst neytandanum að mörkin milli hans og umhverfisins rofni og hann geti sameinast náttúrunni eða umheiminum. Ef ferðalagið eða "trippið"er vel heppnað er þetta eftirsóknarverð kennd þar sem fólk sameinast almættinu eða náttúrunni á draumkenndan og yfirnáttúrulegan hátt og lýsir þessari reynsla sem einstakri. Ef ferðalagið er slæmt getur neytandinn aftur á móti orðið skelfingu lostinn. Honum finnst þá að hann hafi sundrast og sé slitin úr tengslum við sjálfan sig og muni aldrei verða heill að nýju. Ef þetta kemur fyrir er talað um "bad trip"sjá síðar. Flestir sem fara í slíkt ferðalag upplifa ótta einhvern tímann á leiðinni. Verkunin byrjar að fjara út eftir 12 klukkustundir en þreyta og spenna getur einkennt einstaklinginn í 24 klukkustundir.

Meinsvörun-"Bad trip" eða slæm áhrif

Algengust meinsvaranir LSD eru ofsahræðsla eða sturlun og slík áhrif eru nefnd "Bad trip". Erfitt er að segja fyrir um hverjir fá óráðgerð lyfjaviðbrögð eða meinsvörun. Þannig getur sá sem hefur mikla sjálfstjórn og er skipulagður og agaður farið illa út úr LSD ferðalagi. Þó að fólk hafi farið í mörg skemmtileg ferðalög getur það óvænt fengið meinsvörunum. Utanaðkomandi áhrif geta breytt skemmtilegu ferðalagi í meinsvar. Geðveikiástand sem skapast getur er því oftast meira tengt umhverfi og persónuleikanum en skammtastærðinni. Er fremur fátíð og byrjar þá í LSD vímunni ef slíkt kemur upp er mestar líkur á því að önnur efni séu á ferðinni.

LSD sturlunarvíma (psychosis)

Sturlunareinkenni koma þá fram og sjúklingur gerir sér ekki grein fyrir að þau stafa af vímuáhrifum LSD. Þetta einkennist þá af skynvillum eða ofskynjunum. Þetta getur verið hluti af slæmu ferðalagi og hverfur þegar efnin hætta að verka. Óvænt ruglvíma eða meinsvar. Slíkt ástand byrjar skyndilega og einstaklingurinn missir raunveruleikatengslin. Sjúklingur missir dómgreindina og ætlar sér að fljúga eða synda á haf úr og sameinast alheiminum. Þetta er kallað " beeing a God but tripping over the furniture" Undarleg hegðun sjúklingsins verður til þess að ættingjar koma með viðkomandi til læknis. Ofsóknarhugmyndir, þunglyndi, ofskynjanir og rugl er oftast það sem leitað er með til lækna.

LSD geðhvarfavíma

Þessi verkun verður ekki séð fyrir eins og þegar amfetamín og kókaín eiga í hlut og erfitt að sjá þetta fyrir. Bæði getur komið fram oflæti með mikilmennsku eða þunglyndi. Þetta hverfur þegar efnin fara úr líkamanum.

LSD óttavíma

Ótti kemur oftast þannig að viðkomandi tekur inn efnið viljandi en þegar að hann finnur til skynbreytinganna verður hann hræddur við að missa stjórn á sér eða áhrifunum. Hann óskar eftir að komast úr vímunni strax en situr fastur í netinu hræddur og aðþrengdur. Óttinn getur líka stafað af tortryggni sem skyndilega kemur upp í garð samferðarmanna og vina. Skyndilegur ótti eða ofsahræðsluköst "bad trip" ganga yfirleitt yfir áður en leitað er til læknis. Mest af LSD er útskilið á 24 klukkustundum og á þeim tíma ganga einkennin til baka. Sum af þessum slæmu áhrifum geta stafað af öðrum efnum eins og englaryki, amfetamíni og strychnini.

Varanleg áhrif LSD

Hægt er að tala um fjórar gerðir af vandamálum sem koma upp eftir að efnið hefur skilist út úr líkamanum : Viðvarandi sturlun, viðvarandi og hættulegt þunglyndi, flashback og illvígt langvinnt geðveikiástand hjá geðveilum einstaklingum.

Endurhvarf ( "flashback" eða "hallucinogen persisting perception disorder")

Endurhvarf eða "flashback" eru óvenjuleg lyfjaverkun og lýsir sér á þann hátt að neytandinn fær LSD verkun löngu eftir að efnið er komið út úr líkamanum. Hættan á þess vex eftir því sem efnið er notað oftar þó að dæmi séu um að einstaklingar hafi fengið endurhvarf eftir að hafa tekið LSD inn aðeins einu sinni. Endurhvarf er einn af megin ókostum og hættunum við LSD neyslu og samkvæmt rannsóknum fá 20-60 % neytenda þetta. Endurhvarf stendur vanalefa stutt eða nokkrar mínútur. Venjulega er þetta ekki alvarlegt ástand þó að það geti viðhaldið kvíða og ótta hjá neytandanum. Sjúklingurinn vekur athygli á þessu vegna þess að hann óttast að hann hafi orðið fyrir varanlegum heilaskemmdum. Sjúklingum finnst allt fljótandi á útjöðrum sjónsviðsins, þeir sjá litablossa og landslags missýnir. Sjóntruflanirnar eru nokkuð varanlegar og er hrundið af stað með streitu, kvíða, ótta, kannabisneyslu og þegar farið er inn í myrkvað herbergi. Dæmi eru um að geðlyf hrindi endurhvarfi af stað. Ekki er þekkt flashback ári eftir að neyslu er hætt. Tímabundin sturlun vegna LSD varir í nokkra klukkutíma upp í nokkra daga.

LSD gerir geðsjúkdóma og geðveilur miklu verri

Varanlegar persónuleikabreytingar með breytingum á hegðun og dulrænni hugsun kemur ekki ósjaldan fyrir eftir neyslu slíkra efna. Ástand sem minnir á kleyfhugasýki getur verið þrálátt og erfitt er að segja til um hvort LSD framkallaði þetta ástand eða svipti hulunni af veikleika sem fyrir var. Þó að erfitt sé að fullyrða að LSD geti valdið kleyfhugasýki hefur það vissulega margs konar áhrif á þá einstaklinga sem hafa ættarsögu um þennan sjúkdóm. Þannig getur LSD valdið hjá slíkum einstaklingum 

• Að geðsjúkdómurinn kemur fram fyrr en ella.

• Að sturlun birtist sem annars hefði legið í dvala.

• Að framkalla að nýju sturlun hjá einstaklingi sem fengið hefur slíkt áður. 

 Það er mikilvægt að greina LSD sturlun frá kleyfhugasýki því margir paranoid sjúklingar telja að þeim hafi verið byrlað LSD. Saga um geðveikieinkenni, ofheyrnir benda til geðveiki. Greina verður sturlun sem stafar af öðrum lyfjum eins og PCP og amfetamíni.

Flestir eru sammála um að langvarandi neysla LSD skapi að minnsta kosti varanlegar persónuleikabreytingar sem hægt er að flokka sem geðsjúkdóm.

Það er engin ástæða að nota þetta efni til lækninga og rannsóknir sýna að það hefur enga þýðingu í geðlækningum.

Ofnotkun eða misnotkun

Sumir þeirra sem hafa notað LSD og lent í góðu ferðalagi sækjast eftir að nota efnið aftur. Þó að margir hafi fiktað við að nota efnið er fremur sjaldgæft að fólk sækist eftir noti efnið oftar en nokkrum sinnum. Ekki hefur tekist að fá tilraunadýr til að sækja að sjálfsdáðu í LSD. Sýruhausarnir sem nota efnið oft geta varla notað efnið daglega vegna þolsins sem myndast. LSD misnotkun er sjaldnast sem eitt einangrað fyrirbrigði og LSDistar eru sjaldséðir. LSD neysla er því oftast fylgifiskur kannabisneyslu og fólk notar efnið sjaldnar en 10 sinnum. Eftir 1990 birtist LSD neyslan á annan hátt og er nú tengd helsæluneyslu og amfetamínneyslu.

Tíðni

Árið 1983 var gerð nákvæm neyslukönnun hjá 200 sjúklingum sem komu til áfengis og vímuefnameðferða á sjúkrastöð SÁÁ að Silungapolli. Á sjúkrastöðinni var fólk afeitrað og þar byrjuð meðferð sem miðaði að varanlegu bindindi. Í ljós kom að 12 % sjúklinganna höfðu notað LSD en einungis einn sjúklingur hafði notað efnið síðustu 6 mánuðina. 4 % sjúklingana höfðu notað efnið 10 sinnum eða oftar. Neyslan hafði verið mest á árunum 1972 til 1974. Þetta kemur heim og saman við að einmitt á þeim árum bárust flest LSD sýni til Rannsóknarstofu Háskólans í Lyfjafræði. Á þessum árum var LSD neyslan samofin hassreykingum því að allir höfðu notað hass og 20 af þessum 24 einstaklingum höfðu notað það reglulega í 1 ár eða lengur og þar af höfðu 14 verið daglegir hassreykingamenn í meira en 2 ár.

Meðferð á LSD vímu og meinsvörun við efninu

Ef sjúklingur kemur ruglaður og æstur á slysavarðstofu eða í afeitrun getur verið hættulegt að gefa lyf. Vel getur verið að lyfhrifin af vímuefninu eigi eftir að aukast og að samverkun óþekkta lyfsins verði of mikil með lyfinu sem gefið er. Það er því full ástæða að fara varlega í að gefa lyf. Varasamast þegar um ofskynjunarefni er að ræða eru andkólinerg lyf eru oft seld sem ofskynjunarefni og unglingar ofnota antihistamínlyf sem hafa andkólínerga verkun. Það er því rangt að gefa lyf eins og phentothiazin ( klórprómasín og haloperidól ) í þeim tilvikum sem hafa mikla ankólínerga verkun í sér. Sumir tala líka um að phentothiazin geti tafið fyrir útskilnaði á DOM (STP) en litlar upplýsingar styðja þessar fullyrðingar.

Þegar LSD er á ferðinni eða önnur ofskynjunarefni þýðir lítið að magaskola því að þessi efni eru svo fljótt tekin upp úr meltingarveginum. Ef grunur eða vissa er um að sjúklingur hafi tekið PCP kemur til greina að magaskola og gefa lyfjakol. Þegar of mikið af sveppum eða muskat hefur verið étið kemur til greina að nota lyfjakol.

Besta meðferðin við LSD vímu felst í að gæta þess að sjúklingur fari sér ekki að voða. Hægt er að meðhöndla óttan með því að róa sjúklinginn niður með vinsamlegu viðmóti og stuðningi. Gæslumaður þarf að vera öruggur í fasi og rólegur. Ruglaða einstaklinga er reynt að hamla sem minnst um leið og þeirra er gætt og beðið eftir að áhrif efnanna hverfi. Þeir eru fræddir stöðugt til að halda þeim í raunveruleikanum. Sagt frá því að þeir séu undir áhrifum lyfja sem hætti að virka eftir ákveðin tíma. Sjúklingurinn getur hafa gleymt því. Reynt er að fá sjúkling til að hverfa frá skynjunum sem auka á ótta hans með því að beina huga hans að einhverju er róar hann.

Vel getur komið til greina að nota lyf og fyrst á að reyna Benzodiazepinlyf sem hafa oft góð áhrif t.d. lorazepam ( Ativan) í vöðva. Þó að það sé góð regla að forðast phentothiazin meðan LSD er að skiljast út eða ef ekki er alveg öruggt hvaða lyf er á ferðinni getur komið til greina að nota þau. Einkum kemur þetta til greina þegar ekki næst samband við sjúkling eða að hann er að verða hættulegur sjálfum sér í sturlunarvíma. Þau blokka seritóninviðtækin og í slæmum tilvikum kemur til greina að gefa haloperidol 5 til 10 mg eða klórprómasín 50 mg i.m. og það flýtir fyrir bata. Ef geðveikiástandið varir lengur á að gruna STP eða DOM sem getur valdið slíkum einkennum í nokkra daga upp í 2 vikur eða PCP.Þá verður að leggja sjúkling inn á geðdeild.