Inngangur
Þó að hér verði einungis fjallað um róandi ávanalyf lyf er rétt að byrja á því að rifja upp að venja er að flokka lyf sem verka á miðtaugakerfi eða heila í tvo megin flokka það er að segja : Örvandi lyf og Slævandi lyf (róandi lyf). Síðan er venja að skipta róandi eða slævandi lyfjum í fjóra undirflokka:
-
Róandi ávanalyf: Dæmi um slík lyf eru fenemal og diazepam. Þessi lyf hafa róandi og kvíðastillandi verkun í litlum skömmtum en krampastillandi verkun og valda svefni séu þau notuð í stærri skömmtum.
-
Svæfingalyf: Svæfingarlæknar einir nota þessi lyf á sjúklinga sína oftast á skurðstofum.
-
Ópíumefni eða sterk verkjadeyfandi lyf: Dæmi um slík lyf eru morfín og heróín.
-
Sefandi geðlyf: Dæmi um slík lyf eru klórprómazín ( largactil ) og trílafon.
Róandi ávanalyf eru mikið notuð í okkar heimshluta til lækninga. Þau hafa fyrst og fremst verið notuð til að lækna kvíða og svefnleysi. Ávanahætta er talsverð þegar þessi lyf eru notuð og allt of margir verða fíknir í þessi lyf. Því eru þau nefnd róandi ávanalyf hér til að aðgreina þau frá öðrum róandi lyfjum sem ekki virka á sama hátt og hafa ekki sömu ávanahættu. Dæmi um slík lyf eru sefandi geðlyf sem stundum eru notuð við kvíða og svefnleysi.
Í daglegu tali ganga róandi ávanalyfin undir ýmsum nöfnum sem vísa til þess að þau eru notuð við svefnleysi og kvíða og kölluð róandi lyf, svefnlyf eða kvíðastillandi lyf. Læknar hafa skipst dálítið í tvo hópa í viðhorfum sínum til þessara lyfja. Sumir læknar sem annast vímuefnafíkla finnst lyfin hafa lítinn lækningamátt og séu að mestu til bölvunar. Þeir sjá líka slæmu afleiðingarnar af notkun þessara lyfja í sjúklingum sínum. Aðrir læknar telja þetta hin bestu lyf og hafa þá fyrir sér sjúklinga sem bera lyfjunum góða sögu og líkar þau vel. Sama má reyndar segja um afstöðu lækna til áfengis.
Þrjár meginleiðir eru til þess að verða háður róandi ávanalyfjum. Ein þeirra er að gæta ekki að ávanahættu þessara lyfja þegar þau eru notuð við kvíða eða svefnleysi. Önnur leið er að nota lyfin endurtekið til að komast í vímu af þeim með eða án annarra vímuefna. Þriðja leiðin er að nota þessi lyf til að slá á fráhvörf vegna annarra vímuefna.
Langvarandi notkun róandi lyfja við svefnleysi eða kvíða veldur oft vandræðum því að svefnleysi og kvíði eru alltaf einkenni um sjúkdóm eða þörf fyrir breytt líferni. Lyfin lækna hvorugt en geta skapað nýjan vanda þegar fram í sækir. Einstaklingurinn myndar þol gegn lyfinu eftir nokkrar vikur og kvíðinn eða svefnleysið lætur á sér kræla að nýju þrátt fyrir að lyfin séu notuð daglega. Hætti sjúklingurinn að taka lyfin við þessar aðstæður magnast kvíðinn og svefnleysið og verður verra en þegar hann byrjaði að taka lyfin. Hann hefur þá keypt lækninguna dýru verði og er ver staddur og meira hamlaður en þegar hann byrjaði að taka lyfið í góðri trú. Hætta er á að sjúklingurinn sé orðin háður lyfjunum og auki við skammtana. Á þessu stigi er erfitt að tala um að fólk misnoti lyfin þó að það sé orðið háð þeim. Það notar ekki þessi lyf með þeim ásetningi að fara í vímu og hefur ekki af neyslunni sjáanlegan félagslegan vanda. Réttara er því að segja að lyfið sé notað rangt og margir sem það gera þurfa meðferð. Langvarandi notkun með þessum hætti býður heim frekari hættu og leiðir oft af sér vaxandi þunglyndi og kvíða þrátt fyrir töku lyfjanna. Þegar svo er komið er stórhætta á að sjúklingar auki lyfjaskammtinn enn frekar í örvæntingu og fari að nota lyfin til að komast í vímu og félagslegur vandi fylgi þá í kjölfarið. Frá þessu ástandi er stutt í að sjúklingar fara að ganga á milli lækna og róandi ávanalyfjafíkn verði þeirra aðalvandi.
Önnur dæmigerð notkun þessara lyfja er þegar ungmenni eða áfengissjúklingar taka þau beinlínis til að komast í vímu með eða án annarra vímuefna. Þriðja dæmið um misnotkun er síðan þegar lyfin eru notuð við fráhvarfseinkennum eftir áfengisneyslu eða til að hamla gegn óæskilegum einkennum örvandi vímuefna. Þannig eru þessi lyf oft tekin með amfetamíni eða til að laga áfengisfráhvörf.
Lyfin sem nú eru notuð við kvíða eða svefnleysi eru nær öll úr benzodiazepin lyfjaflokknum eða náskyld þeim. Þau lyf komu á markaðinn á sjötta ártugi þessarar aldar. Fyrir þann tíma eða á fyrri helmingi aldarinnar voru barbítúrsýrulyf alsráðandi og lyf sem höfðu áþekka verkun. Fjallað verður fyrst um þau lyf sem notuð voru við kvíða og svefnleysi fyrir 1960. Þetta gerum við fyrst og fremst til að halda sögulegu samhengi því flest þessara lyfja eru nú ekki lengur á lyfjaskrá á Íslandi og því ófáanleg. En þau róandi ávanalyf sem skipta okkur mestu máli í dag eru benzodiazepin og skyld lyf.
Barbitúrsýrulyf og lyf með svipaða verkun
Lyf sem notuð voru við svefnleysi og kvíða fyrir daga barbítúrsýrulyfjana voru helst þessi: Etanól, brómsölt, chloral hydrate og paraldehyd ásamt ópíumefnum.
Áfengi eða etanól er dæmigert róandi ávanalyf en vegna þess hvernig við notum það og hversu samofið það er menningu okkar gleymum við oftast að líta á það sem lyf. Í raun er alkóhól ekkert annað en öflugt og hættulegt róandi ávanalyf sem við höfum gefið okkur leyfi til að nota frjálslega og án læknisfræðilegra forsenda. Flestir líta svo á að sjálfsagt sé að nota etanól til skemmtunar og gleði og það bæti oft og liðki fyrir mannlegum samskiptum. Ef etanól væri í dag nýuppfundið lyf mundi lyfjanefnd eflaust ekki leyfa notkun þess þar sem aukaverkanir og hættur þættu of miklar.
Um þúsundir ára var áfengi eina lyfið sem menn þekktu og gat slegið á kvíða og hjálpað mönnum að sofna. Flestir vita þó að sem slíkt er áfengi ekki gott lyf það var því eðlilegt að menn leituðu að lyfi til að leysa það af hólmi.
Árið 1870 kom chloral hydrate á markaðinn og var kynnt sem svefnlyf. Rannsókn höfðu sýnt að efnið frásogaðist fljótt frá meltingarveginum og að 1-2 gramma skammtur varð til þess að hinn venjulegi maður sofnaði eftir minna en eina klukkustund. Verkunin hélst í 8 til 11 klukkustundir og þar sem að flestir sofa 8 klukkustundir í einu var það kjörið svefnlyf. Gallar voru þó á gjöf Njarðar því að snemma gerðu aukaverkanir vart við sig. Það var ertandi fyrir magann og skemmdi slímhúð hans ef lyfið var notað stöðugt og lengi. Hætta á ávanamyndun kom snemma fram því að fráhvörf þegar hætt var að nota lyfið eftir langvarandi notkun gátu verið lífshættuleg vegna krampa.
Chloral hydrate umbreytist í líkamanum í trichloretanól og það er þetta niðurbrotsefni sem ber ábyrgð á róandi verkun lyfsins. Þrátt fyrir aukaverkanirnar sem áður er lýst hélt lyfið lengi velli og var notað fram á síðasta áratug sem svefnlyf. Stutt er því síðan alkóhólistar og aðrir vímuefnafíklar misnotuðu chloral hydrad hér á Íslandi. Nú er þetta lyf sem bæði var til í mixtúru og töflum( Mechloral) komið af lyfjaskrá hér.
Árið 1882 var Paraldehyde fyrst notaða sem svefnlyf þó að það hafi verið til sem hreint efni allar götur frá 1829. Helstu kostir þess eru að það hefur lítil áhrif á hjarta og æðakerfi og á öndunina. Ókostirnir voru vont bragð og lykt og hversu það var ertandi fyrir slímhúðina í munni og koki. Blanda þurfti það vel með vatni fyrir inntöku. Hluti af efninu skildist óbreytt út með öndunarloftinu og skapaði hvimleiða andremmu sem fólki líkaði illa við. Með tilkomu barbítúrsýrulyfjanna datt notkun paraldehyds að mestu upp fyrir.
Farið var að nota brómsölt við svefnleysi upp úr miðri nítjándu öld. Þau fengust án lyfseðla langt fram á tuttugust öld. Þó að bróm gæti fengið menn til að sofna komust læknar fljótt að því að efnið hafði tilhneigingu til að safnast upp í líkamanum við stöðuga notkun. Talsverð ávanahætta var af brómi og það olli þunglyndi við stöðuga notkun. Þunglyndið gat jafnvel komið fram eftir nokkra daga notkun.
Benzodiazepinlyf og barbitursýrulyf eru á bannlista vímuefnafíkla
Róandi ávanalyf geta komið fíkn af stað hjá alkóhólistum og öðrum vímuefnafíklum. Skiptir þá engu þó að viðkomandi hafi aldrei notað slík lyf áður. Eftir meðferð þurfa vímuefnafíklar að gæta þess að nota ekki róandi ávanalyf nema brýna nauðsyn beri til. Meginreglan er að nota alls ekki þessi lyf við svefnleysi eða kvíða. Þær aðstæður geta komið upp að vímuefanafíklar þurfi að nota þessi lyf vegna svæfinga og aðgerða. Þeir eru þá í meiri hættu en áður um tíma að hefja neyslu að nýju. Þetta ber öllum að hafa í huga.