á Sjúkrahúsinu Vogi (kafli 9 í ársskýrslu SÁÁ)

Inngangur

Það má koma vímuefnum inn í líkaman og þar með til heilans á ýmsan hátt. Sama vímuefnið er mishættulegt eftir því hvernig það er notað. Ópíum og kannabisefni urðu þannig miklu hættulegri en verið hafði þegar menn komust upp á lag með að reykja þessi efni. Ástæðan var sú að við reykingar kemst vímuefnið hraðar inn í líkamann og upp í heilann. Víman sem fæst þannig verður kröftugri en ella vegna þess að styrkur vímunnar ræðst að nokkru af því hversu hratt þéttni vímuefnisins vex við viðtaka heilans.

Áhrifaríkasta og um leið hættulegasta leiðin til að koma vímuefnum til heilans og valda þar vímu er að sprauta efnunum í æð. Við það eykst þéttni vímuefnanna við viðtaka heilans einna hraðast og þéttnin verður mest. Víman er í réttu hlutfalli við styrk vímuefnisins við viðtakana og hversu hratt þessi styrkur fæst. Með öðrum orðum sprautan veldur sterkustu vímunni og er hættulegust.

Segja má að við það að sprauta vímuefnum í æð umbreytist verkun vímuefnanna og margfaldast og víman sem fæst er önnur og miklu meiri. Við það valda þessi efni heróín, kókaín og amfetamín vímu sem á ensku er kölluð rush. Vímunni líkja neytendurnir við kynferðislega fullnægingu.

Vímuefnaneysla nútímans hefur því tekið á sig nýja mynd því tæknin til að sprauta sig í æð hefur orðið vímuefnaneytendum sífellt aðgengilegri og auðveldari um leið og ólöglegu vímuefnaviðskiptin hafa aukist og auðveldað aðgengi fíklanna að efnum til að sprauta í æð.

Eins og annars staðar eru íslenskir sprautufíklar bæði líkamlega og andlega veikari en aðrir vímuefnafíklar. Fíkn þeirra er að jafnaði mun þrálátari og erfiðari viðfangs en önnur vímuefnaneysla. Líkamlegir fylgikvillar og dauðsföll af völdum of stórra vímuefnaskammta eru miklu algengari meðal þeirra en hjá öðrum vímuefnafíklum. Þeir eru því tíðir gestir á bráðamóttökum og almennum deildum sjúkrahúsanna. Kostnaður vegna slíkrar heilbrigðisþjónustu er mun meiri en kostnaðurinn sem hlýst af almennri vímuefnameðferð sem stendur þessum sjúklingum til boða. Auk þessa er vímuefnaneysla í æð mun tengdari alls konar afbrotastarfsemi en önnur vímuefnaneysla. Sprautufíklarnir mynda því hóp vímuefnafíkla sem eru þjóðfélaginu mjög kostnaðarsamur vegna afbrota og heilsutjóns.

Hér eins og víðast hvar annars staðar hefur sá hópur vímuefnafíkla sem sprautar vímuefnum í æð stækkað jafnt og þétt hin seinni ár. Horfurnar voru hér einna verstar á árunum 1998-2005. Þá fór saman hratt vaxadi nýgengi og aukin fjöldi sprautufíkla á Vogi. Horfurnar hafa batnað allra síðustu ár þó að fjöldi þeirra sem sprauta sig reglulega í æð sé enn að aukast. Nýgengið hefur minnkað 5 ár í röð og tilraunaneytendum fækkar snarlega. Unglingarnir sem áður voru að fikta við að sprauta sig gera nú mun minna af því. Sterkar vísbendingar eru því um að jafnvægi muni komast á innan tíðar og vímuefnafíklum sem sprautar sig reglulega í æð munu í framhaldinu fækka.

Hópur sprautufíkla á Íslandi sem er að sprauta sig reglulega í æð er orðiðn nokkuð stór og fjöldi þeirra sem leitar sér meðferðar ár hvert (algengi) er enn að aukats. Hópurinn er líka að eldast og stríðir oftar við alvarlega fylgikvilla. Kostnaður þjóðfélagsins hefur því vaxið hratt vegna þessa hóps og æ stærri hluti heilbrigðisþjónustu, félagsþjónustu og löggæslu fer í að sinna þessum einstaklingum.

Vandi sprautufíkla eru orðinn það stór hluti ólöglega vímuefnavandans, að tölulegar upplýsingar um sprautufíklanna og heilsufar þeirra segja okkur mikið um hvert stefnir í vímuefnamálum.

Söguleg atriði og ástandið í öðrum löndum

Þó að sagt sé frá sprautuneyslu fyrir aldamótin 1800 og 1900 var hún fyrst og fremst bundin við afmörkuð svæði og fámenna hópa lækna, listamanna og afbrotamanna fram yfir 1940. Heróin var það efni sem notað var.  Það er fyrst eftir stríðið að nýir faraldrar fóru af stað þar sem amfetamíni var sprautað í æð ( Japan og Svíþjóð). Á sjöunda áratugnum urðu miklar þjóðfélagslegar breytingar og ólöglegu vímuefnaviðskiptin tóku kipp með útbreiðslu og vaxandi notkun kannabisefna. Eftir þessar breytingar má segja að sprautuneysla hætti að fara í manngreiningarálit hér á vesturlöndum. Ungt fólk sem bjó við góðar félagslegar aðstæður gat auðveldlega leiðst út í sprautuneyslu.

Á árunum fyrir 1980 sprautuðu íslenskir vímuefnaneytendur sig ekki í æð. Heróín og kókaín voru ekki á vímuefnamarkaðnum og amfetamínið sem hægt hefði verið að sprauta í æð var ekki þannig notað. Það amfetamín sem notað var hér á landi fékkst hjá læknum og þeir sem neyttu þess voru túradrykkjumenn fæddir fyrir 1950 sem komust aldrei upp á lag með að sprauta efninu í æð. Á þessum árum sáu Íslendingar því bara sprautufíkla í útlöndum. Það þekktist þó hér á landi eins og annars staðar að örfáir læknar, hjúkrunarfræðingar og lyfjafræðingar sprautuðu sig í æð með sterkum verkjadeyfandi lyfjum.

Aðdragandinn að því sem koma skyldi var sá að tugir ungmenna sem notuðu kannabisefni fóru til Kaupmannahafnar í ævintýraleit. Þar settust þau að í Kristjaníu og nágrenni. Örfáir þessara einstaklinga urðu sprautufíklar og notuðu þá heróín. Þeir komu heim til Íslands á árunum 1979- 1981 og leituðu sér lækninga hjá SÁÁ og geðdeild Landspítalans. Sprautufíklar sáust ekki á þessum stofnunum nema þeir væru að koma frá útlöndum.

Með innflutningi á ólöglegu amfetamíni á árinu 1983 skapaðist fyrst grundvöllur fyrir því að sprautufíklar yrðu til á Íslandi. Það voru nær eingöngu stórneytendur kannabisefna sem notuðu amfetamínið sem kom á markaðinn sem amfetamínsúlfat-duft. Auðvelt var að leysa duftið upp í vatni og sprauta því í æð. Sama ár byrjaði fólk sem hafði sprautað sig í æð með þessum efnum á Íslandi að leita sér lækninga á meðferðarstofnunum fyrir áfengis- og vímuefnasjúklinga.

Sumarið 1983 var gerð nákvæm athugun á vímuefnaneyslu 199 einstaklinga sem innrituðust á sjúkrastöð SÁÁ að Silungapolli. Í hópnum voru allir sjúklingar sem innrituðust á ákveðnu tímabili. 19 einstaklingar, 15 karlar og 5 konur, höfðu notað amfetamín að minnsta kosti einu sinni í mánuði í eitt ár. 9 einstaklingar höfðu notað efnið einu sinni í viku eða oftar í eitt ár eða lengur eða um 5%. Aðeins 3 þessara einstaklinga höfðu sprautað þessum efnum í æð eða 5% af hópnum. Tveir þeirra höfðu sprautað sig einu sinni til fimm sinnum en einn einstaklingur hafði sprautað sig að jafnaði vikulega í tvö ár.

Árið 1985 voru einstaklingarnir sem höfðu sprautað sig í æð með amfetamíni 44 af 1500 eða 3%. Ekki liggur fyrir frekari greining á þessum hópi, hvorki kynjaskipting né hvernig neyslunni var háttað. Árið 1986 voru þeir sem höfðu sprautað sig í æð 116, 25 konur og 91 karl, eða um 7% af sjúklingunum. Árið eftir voru þessir einstaklingar færri en 100 í sjúklingahópnum og á næstu árum töldu menn að sprautufíklum væri að fækka. Haft var fyrir satt að umræðan um alnæmi og forvarnir gegn þeim sjúkdómi skilaði sér í fækkun sprautufíkla. Reyndin varð þó önnur og á árinu 1993 var ljóst að í óefni stefndi

Sprautufíklum hefur fjölgað það mikið frá 1993 að nú er svo komið að þegar sjúklingur innritast á Vog, eru um 25% ( árið 2009 24%)  líkur á að hann hafi sprautað sig í æð með vímuefnum í stað 9 % árið 1994.

Þeir sem sprauta sig með vímuefnum í æð gera það misjafnlega oft yfir ævina, allt frá einu sinni upp í nær daglega mánuðum og árum saman. Vegna þessa og til þess að gera sér betur grein fyrir vandanum er sprautufíklum skipt í fimm flokka á Vogi, eftir því hvenær og hversu oft þeir sprautuðu sig í æð. Flokkarnir eru fimm og er gefin númer frá 1 upp í 5.

Sprautumynstur

Til þess að gera sér betur grein fyrir vandanum, er sprautufíklum skipt í fimm flokka á Vogi, eftir því hvenær og hversu oft þeir sprautuðu sig í æð. Flokkarnir eru fimm og er gefin númer frá upp í 5.

Í flokki 1

eru þeir sem hafa sprautað sig sjaldnar en 0 sinnum og ekki síðasta árið.

Í flokki 2

eru þeir sem hafa sprautað sig sjaldnar en 0 sinnum og á síðasta ári.

Í flokki 3

eru þeir sem sprautuðu sig áður reglulega en eru nú í bata hvað þetta varðar og hafa ekki sprautað sig í æð í eitt ár eða lengur.

Í flokki 4

eru þeir sem sprauta sig reglulega en hafa sprautað sig skemur en eitt ár.

Í flokki 5

eru þeir sem sprauta sig reglulega og hafa sprautað sig á síðasta ári.

Á sjúkrastofnunum SÁÁ gefst einstakt tækifæri til að afla upplýsinga um fjölda sprautufíkla á Íslandi. Ætla má að yfir 90% virkra sprautufíkla hafi komið á Sjúkrahúsið Vog á síðustu tíu árum. Lokið er nákvæmri rannsókn á fjölda sprautufíkla í sjúklingahópnum á árunum 1991 til 2009 og hversu margir þeirra hafa fengið alnæmi, lifrarbólgu C og lifrarbólgu B.

Á árunum 1991-2009  komu 1786 einstaklingar sem höfðu sprautað sig í æð með vímuefnum og innrituðust þeir í 9541 skipti, sem segir okkur hversu þrálátur sjúkdómur sprautufíkn er og hversu margir sprautufíklar verða endurkomufólk og síkomufólk á meðferðarstofnunum fyrir vímuefnafíkla. Á árunum 2007-2009  hafa komið 690 einstaklingar sem hafa sprautað sig með vímuefnum í æð og af þeim höfðu 370 gert það reglulega. Á  fimm árum 2005-2009 hafa komið 913 sprautufíklar. Það er því varla ofmetið að álykta að á Íslandi séu um þessar mundir um 700 virkir sprautufíklar. Fjöldi sprautufíkla er því hlutfallslega svipaður hér og í öðrum stórborgum.

Árið 2009 komu 342 einstaklingar á Vog (20% af sjúklingahópnum) sem höfðu sprautað sig í æð með vímuefnum, 103 konur og 246 karlar. Af þeim voru 60 að greinast sprautufíklar í fyrsta skipti, en alls hafa 913 einstaklingar greinst sem sprautufíklar síðustu 5 ár á sjúkrahúsinu Vogi. Sumir þessara einstaklinga hafa sprautað sig örsjaldan og aðrir hafa náð bata hvað þetta varðar. Af einstaklingum sem komu á Vog árið 2009, sprautuðu 214 einstaklingar sig reglulega í æð eða 12,5% sjúklinga.

Nýir sprautufíklar á Vogi voru 60 árið 2009. Þeim fækkar því verulega og fækkar reyndar sjötta árið í röð. Þetta eru góðar fréttir.

Fjölgun sprautufíkla síðustu árin er mikið áhyggjuefni og sérstaklega líta menn á fjölda þeirra sem eru yngri en 25 ára mjög alvarlegum augum. Það eru því miklar gleðifréttir þegar ljóst er að fjöldi sprautufíkla sem eru yngri en 25 ára hefur farið stöðugt minnkandi síðustu 4 árin.  Árið 2009 komu 86 einstaklingar á sjúkrahúsið Vog sem höfðu verið að sprauta sig og voru 25 ára og yngri. Það eru miklu færri en þegar mest var 2003 þegar þeir voru 156. Meðalaldur sprautufíklanna sem voru að greinast í fyrsta sinni á Vogi árið 2009 var 30,18 ár. Það er mun hærri meðalaldur en undanfarin 14 ár.

Lifrarbólga C meðal hinna ungu er eitthvað sem menn líta til með miklu áhyggjum en hún hefur ekki aukist marktækt undanfarin ár. Árið 2009 voru 5 einstaklingar 19 ára eða yngri með C-lifrarbólgu á sjúkrahúsinu Vogi. Slíkt var óþekkt meðal svo ungra neytenda fyrir 1995

Á árunum 2000-2009 komu 434 einstaklingar í meðferð til SÁÁ sem voru að byrja að sprauta sig í æð og voru 24 ára eða yngri. Í sögu þessara einstaklinga kom fram, að 359 þeirra (83 %) höfðu greinst áður kannabisfíklar Kannabisneysla, þunglyndið og aðgerðarleysið sem henni fylgir, er oftast grunnurinn sem amfetamínneysla og sprautufíkn er reist á. ( Sjá kafla um kannabisefni) Þannig verður rúmlega helmingur stórneytenda kannabis á Íslandi um þessar mundir einnig stórneytendur amfetamíns og rúmlega helmingur amfetamínneytenda fer að sprauta sig í æð. Til að stemma stigu við frekari útbreiðslu sprautufíknar og koma í veg fyrir að heróínneysla verði hér landlæg, er nauðsynlegt að halda uppi lögum sem nú gilda um vímuefni. Leggja þarf enn meiri áherslu á meðferð, jafnframt því að sporna við unglingadrykkju og ólöglegri vímuefnaneyslu, einkum kannabisneyslu meðal þeirra ungu.

Vímuefnin sem sprautufíklarnir nota

Amfetamín er það vímuefni sem íslenskir sprautufíklar nota fyrst og fremst en þó hafa þeir í vaxandi mæli notað kókaín og morfín eftir 2000.. Það er vel þekkt erlendis og talið einskonar lögmál að eftir mikla notkun örvandi efna fara sprautufíklar að sækja í róandi efni, einkum ópíumefni. Þar sem heróín er til staðar á vímuefnamörkuðum er það efnið sem mest er sótt í.

Heróín hefur ekki verið á markaði hér en miðað við núverandi ástand er mikil hætta á að svo verði áður en langt um líður. Heróínfíklar eru jafnan taldir veikastir vímuefnafíkla erlendis og flestir þeirra sprauta efninu í æð. Meðan hlutfallslegur fjöldi slíkra sprautufíkla hefur verið hár í Kaupmannahöfn, Amsterdam og í stórborgum á Bretlandseyjum og í Bandaríkjunum finnast þeir ekki í Reykjavík. Hefur þetta jafnan verið talið merki um að ólöglegi vímuefnamarkaðurinn á Íslandi væri ekki eins þróaður og ástandið hér miklu betra en hjá þessum nágrönnum okkar. Allir sérfróðir eru sammála um að ástandið mundi versna um allan helming ef heróínfíklar yrðu til á Íslandi.

Sprautufíklar hafa með vaxandi þunga sótt í ópíumefni sem ávísað er af læknum hér á landi. Þetta var þegar ljóst árið 1989 að  í óefni stemdi vegna þess að sprautufíklar sóttu af miklum þunga í morfíntöflur sem þeir gátu leyst upp og sprautað í æð. Vandinn óx hratt og var mestur á árunum 2000-2005. Fjöldi nýju tilfellanna þar sem sjúklingar voru að sprauta morfíni í æð var þá á milli 40 og 50. Margir þeirra voru þá enn að fikta. Á sama tíma voru tilfellin þar sem einstaklingar voru að sprauta morfíni daglega í æð á  milli 50 og 60 á ári. Vegna aðhaldsaðgerða dettur nýgengið niður í um 15 síðustu 4 ár. Fjöldi þeirra sem eru að sprauta morfíni daglega í æð kemur síðan í fyrsta skipti niður fyrir 50 á síðasta ári 2009. Þetta eru góðar fréttir

Við hrunið haustið 2008 og í kreppunni hafa sprautufíklar minnkað neyslu á kókaíni, ólöglegu amfetamíni og sækja með vaxandi þunga í ritalíntöflur. Í byrjun árs 2010 sýnir könnun að 60% sprautuíkla segja að ritalín sé það efni sem þeir noti mest eða næstmest. Sölutölurnar á ritalíni fyri árið 2009 og fyrstu þrjá mánuði ársins 2010 sýna hrikalega aukningu.

Líkamlegir fylgikvillar hjá sprautufíklum

Sprautufíklar eru jafnan líkamlega veikari en aðrir vímuefnaneytendur. Þeir fá miklu oftar sýkingar og sumar veirusýkingar svo sem alnæmi og lifrarbólgur eru fastir fylgifiskar neyslunnar erlendis. Engin ástæða er til að ætla að þróunin verði önnur hér á landi. Bakteríusýkingar sem valda ígerðum og bólgum á stungustað, lungnabólgum eða hjartaþelsbólgum, eru þekktir fylgikvillar hérlendis. Hópurinn sem er að sprauta sig reglulega er enn að stækka en þó er mikilvægast að hann er að eldast. Við  það er alvarlegri sýkingum á meðal þeirra að fjölga og hjartalokuskemmdir að verða æ algengari.

Veirusýkingarnar eru þó enn mesti skaðavldurinn einkum lifrarbólga C því veirusýkingar sem valda lifrarbólgum og berast einkum milli manna með blóðblöndun eru algengar meðal sprautufíkla á Íslandi.

Lifrarbólga-B

Lifrarbólgufaraldur af B-gerð geisaði meðal sprautufíkla á árunum 1989- 1991 . Í árslok 2006 höfðu fundist á Vogi, 188 sprautufíklar sem höfðu fengið lifrarbólgu af B-gerð. Lifrarbólga B verður sjaldnast langvinn, öfugt við C-gerðina. Þeir sem smitast af B veirunni losa sig nær alltaf við hana og eru eftir það ónæmir gegn sýkingunni ævilangt. Við sýkingunni er til gott “bóluefni”. Í byrjun ársins 1995 var byrjað að “bólusetja” sjúklinga á Vogi við lifrarbólgu B, en því var hætt vegna þess að fjármagn fékkst ekki til þess frá hinu opinbera.

Fá ný tilfelli fundust af þessari gerð lifrarbólgu og einungis 9,6% þeirra sem voru að sprauta sig voru ónæmir fyrir sýkingunni árið 1996. Svo lágt hlutfall ónæmra er ávísun á faraldur af lifrarbólgu B. Auðvitað kom svo nýr B faraldur á árinu 2007.

Aukning á alnæmi

Mótefni gegn alnæmi finnst varla hjá sprautufíklum á Íslandi þó að slíkt sé algengt meðal sprautufíkla erlendis.Allt fram til ársins 2007 þóttust menn rekja öll smitin sem sprautufíklar á Vogi fengu til kynmaka en ekki til þess að smitið bærist með óhreinum nálum. Örfá tilfelli hafa nú fundist þar sem rekja má smitið til sprautunotknuar. Blikur eru því á lofti og framtíðin óráðin þó að alnæmi sé fyrst og fremst kynsjúkdómur á Íslandi enn þá. Sá hópur sem er í mestri hættu á að fá alnæmi á Íslandi í dag er því unga fólkið sem sprautar sig í æð með vímuefnum. Á Vogi fer fram mikið fræðslu- og forvarnarstarf meðal sjúklinganna til að koma í veg fyrir útbreiðslu allra sýkinga. Aðgengi sprautufíkla að hreinum sprautum og nálum er mun betra á Íslandi en víðast hvar annars staðar. Þrátt fyrir gott aðgengi að sprautum og nálum og mikla þekkingu meðal sprautufíkla fer þó oft svo að fíklarnir láta slag standa í vímunni og sprauta sig með óhreinum nálum. Einkum er amfetaminvíman slæm hvað þetta varðar.

Lifrarbólga-C

Lifrarbólga-C er veirusýking sem veldur stundum skemmdum á lifrinni. Flestir sem sýkjast fá langvinna veirusýkingu (um 80%), hinir losa sig við veiruna. Þessi veirusýking er oftast væg og engin ástæða til að reyna að lækna hana með flókinni og kostnaðarsamri lyfjameðferð. Einstaklingarnir deyja með veiruna án þess að hún geri þeim teljandi mein. Hluti þeirra sem smitast fær þó alvarlegri sjúkdóm og eftir 10-20 ár geta þeir dáið úr lifrarbilun eða lifrarkrabbameini. Þó að hlutfall þeirra sem deyja úr þessum sjúkdómi sé ekki hátt er fjöldi þeirra sem hafa sjúkdóminn það mikill að í óefni stefnir á Vesturlöndum og einnig hér.

Á Íslandi er þessi heilbrigðisvandi tiltölulega nýr. Ætla má að rúmlega 100 milljónir manna í heiminum hafi lifrarbólgu-C, um 5 milljónir í Vestur-Evrópu og um 800 einstaklingar á Íslandi. Fjöldi þeirra sem deyr vegna lifrarbólgu-C fer hratt vaxandi á Vesturlöndum og nálgast fjöldinn að verða sá sami og deyr úr alnæmi á þessu svæði. Ástæður þess eru framfarir í lyfjameðferð við alnæmi og vaxandi fjöldi þeirra sem fá lifrarbilun eða lifrarkrabbamein vegna C lifrarbólgu.

Segja má að lifrarbólga-C hafi verið afar fátíð á Íslandi fram á miðjan áttunda áratuginn. Kom einkum til góður Blóðbanki, en sjúkdómurinn barst oftast með blóðgjöfum áður en fundnar voru rannsóknaraðferðir til að finna sýkt blóð af C-veiru. Eftir að menn höfðu yfir að ráða slíkum aðferðum og gátu gert blóðbankana hreina á þessu sviði barst sýkingin fyrst og fremst á milli sprautufíkla þegar þeir notuðu sömu áhöldin til að sprauta sig í æð. Sprautufíklar sáust ekki á Íslandi fyrir en eftir 1980. Upp frá því hefur sprautufíklum stöðugt fjölgað og með tímanum hafa æ fleiri þeirra fengið lifrarbólgu-C.

Íslendingar smitast af lifrarbólgu-C nær eingöngu með því að sprauta sig í æð með áhöldum sem sprautufíklar með langvinna lifrarbólgu-C hafa notað. Óhreinar sprautur eru aðalskaðvaldurinn en nálarnar og ílátið eða skeiðin sem amfetamínið er leyst upp í áður en því er sprautað geta líka haft veiruna að geyma. Fyrir þá sem sprauta sig er hættan mest þegar þeir sprauta sig í fyrstu skiptin. Nær enginn gerir slíkt einn og án aðstoðar og sú aðstoð sem fæst er oft veitt af smitandi sprautufíkli.

Hættan er líka mikil að sýkjast þegar sprautufíklar eru að falla eftir meðferð og geta ekki gripið til áhaldanna sem þeir losuðu sig við eftir meðferðina. Aðgengi sprautufíkla að hreinum sprautum og nálum er mun betra á Íslandi en víðast hvar annars staðar. Þrátt fyrir gott aðgengi að sprautum og nálum og mikla þekkingu meðal sprautufíkla fer þó oft svo að fíklarnir láta slag standa í vímunni og sprauta sig með óhreinum nálum. Einkum er amfetaminvíman slæm hvað þetta varðar.

Aðrar smitleiðir sem eru fátíðari eru þegar óhrein áhöld eru notuð við tattóveringu eða til að gera göt í eyru og andlit. Einnig þegar notað er sama sogrörið til að sjúga vímuefni í nef.

Lifrarbólga-C getur líklega smitast við kynmök, en hættan er umdeild og langt innan við 1%. Nær engin hætta er nú orðin á að fá sýkinguna við blóðgjöf þó að slíkt hafi þekkst fyrir 1990. Lifrarbólga-C fer frá móður með langvinna lifrarbólgu C um fylgju yfir í barn í 16% tilvika.

Hversu algeng er lifrarbólga-C ?

Lifrarbólga-C er fyrst og fremst sjúkdómur sprautufíkla og orðin býsna algeng hér á landi. Á Sjúkrahúsinu Vogi hafa greinst 1586 sprautufíklar á árunum 1991-2009 og 1151 þeirra sprautuðu sig reglulega í æð einhvern tímann á tímabilinu. Á síðustu þremur árum 2007-2009 komu 690 slíkir einstaklingar og af þeim höfðu 510 sprautað sig reglulega. Það er því varla ofmetið að álykta að á Íslandi séu um þessar mundir 700 virkir sprautufíklar.

Úr sjúklingabókhaldinu á Sjúkrahúsinu Vogi fyrir árið 2009 má lesa, að 14% þeirra sem hafa sprautað sig 1 til 10 sinnum í æð hafa smitast af lifrarbólgu-C. Meðal þeirra sem sprauta sig reglulega í æð hafa rúmlega 60% fengið sýkinguna. Alls hafa fundist 742 tilfelli af lifrarbólgu-C á síðustu 10 árum á Vogi og þar af fundust 33 ný tilfelli og fækkar því nýjum tilfellum annað árið í röð. Ætla má að rúmlega 300 virkir sprautufíklar, flestir á Reykjavíkursvæðinu, séu því sýktir af C-lifrarbólgu og að sprauta sig og smita aðra

Meðferð við lifrarbólgu-C

Það er einungis á færi sérfróðra lækna að meta hvenær beita á lyfjameðferð gegn lifrarbólgu-C. Áður en meðferðin hefst þarf að gera ítarlegar rannsóknir og meta stöðuna. Af veirunni eru til sex megingerðir sem lyfin virka misvel á. Ef ástæða þykir til að hefja slíka meðferð er hún dýr og getur tekið allt að einu ári. Framfarir hafa orðið nokkrar í meðferðinni þótt enn sé bati alls ekki tryggður þó að lyfjameðferð sé hafin. Nú eru tvö lyf notuð samtímis, það er að segja alfa-interferon sem gefið er í sprautum og tribavirin (ribavirin) sem gefið er í töflum. Nú er hafið mikið kapphlaup lyfjafyrirtækjanna til að finna ný lyf og bóluefni. Ný kynslóð lyfja er væntanleg á markaðinn innan fárra ára.

C-lifrarbólga er þegar orðin stórkostlegt heilbrigðisvandamál á Íslandi og mun á komandi árum fjölga verulega frá því sem nú er, tilfellum af skorpulifur og lifrarkrabbameini. Til að takast á við þennan vanda hafa læknar Landsspítala-Háskólasjúkrahúss, Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri og SÁÁ, tekið höndum saman um að veita þessum sjúklingum þá þjónustu sem nauðsynleg er. Þeir meðhöndla með lyfjum þá sem hafa þörf fyrir slíkt og halda uppi nauðsynlegu eftirliti og rannsóknum.

Hvernig er hægt að greina lifrarbólgu C ?

Lifrarbólga-C er oftar en ekki alveg einkennalaus eða einkennalítil í fyrstu. Fólk veit ekki hvort það hefur fengið sjúkdóminn eða ekki. Því þarf að gera skimunarpróf hjá öllum sem hugsanlega gætu hafa fengið sjúkdóminn. Slíkar rannsóknir og frekari greining er gerð með blóðrannsóknum sem gerðar eru á Rannsóknarstofu Háskólans í veirufræði. Hægt er að fá blóð dregið til slíkra rannsókna á öllum heilsugæslustöðvum og sjúkrahúsum þessa lands. Á Sjúkrahúsinu Vogi hafa verið gerðar slíkar rannsóknir af öllum sem eru í áhættuhóp frá árinu 1993.

Um sex vikur líða frá því að veiran kemst í blóð fólks þar til mótefni gegn veirunni finnast og einkenni koma fram hjá viðkomandi sjúklingi. Mikill meirihluti sjúklinga losar sig ekki við C-veiruna og rannsóknir á Vogi sýna, að tæplega 80% hafa veiruna áfram í blóðinu og eru smitandi. Sjúkdómsþróunin þegar svo er komið er mjög mismunandi og margt enn á huldu um hana. Flestir sjúklingar virðast fá vægan sjúkdóm sem óþarfi er að hafa áhyggjur af eða meðhöndla með kostnaðarsamri lyfjameðferð sem getur haft í för með sér fylgikvilla. Hluti sjúklinganna, um 10-20%, fær þó meiri bólgur í lifrina og hún eyðileggst smám saman ef ekkert er að gert, oftast á 10- 15 árum. Með núverandi þekkingu er erfitt að spá fyrir um framvinduna eða í hvorn hópinn sjúklingar fara. Sjúklingarnir verða því að vera undir stöðugu lækniseftirliti svo að hægt sé að grípa inn í ef í óefni stefnir.

Fyrirbyggjandi aðgerðir gegn lifrarbólgu C

Til að stemma stigu við frekari útbreiðslu þessa sjúkdóms er nauðsynlegt að auka aðhald að sprautufíklum og koma þeim í meðferð um leið og þeir eru fræddir um smitleiðir. Góð áfengis- og vímuefnameðferð er líklega besta forvörnin. Mikið er í húfi því að sprautufíklum með langvinna lifrarbólgu-C má ekki fjölga mikið frá því sem nú er til þess að sjúkdómurinn breiðist frá þeim til annarra í þjóðfélaginu. Leggja ber áherslu á forvarnir sem koma í veg fyrir að fólk fari að sprauta sig í æð með vímuefnum. Í því efni er affarasælast að halda uppi lögum sem nú gilda um vímuefni. Sporna gegn unglingadrykkju og ólöglegri vímuefnaneyslu einkum kannabisneyslu.