SÁÁ hefur í samvinnu við ýmsa aðila byggt ramma utan um endurskoðun og mótun áfengis- og vímuefnastefnu. Það er von samtakanna að þessi rammi geti haldið utan um löngu tímabæra stefnumótun á þessu sviði. Sem kunnugt er er kostnaður samfélagsins vegna áfengis- og vímuefnaneyslu gríðarlegur — talinn ligga á bilinu 55 til 80 milljarðar árlega. Þessar háu fjárhæðir eru peningaleg birtingarmynd óhamingju, missis og sársauka einstaklinga og fjölskyldna. Það skiptir því miklu máli fyrir samfélagið — bæði peningalega og til að auka lífsgæði borgaranna — að móta skýra stefnu og markvissa áætlun til að halda þessum kostnaði niðri og bæta líðan og heilsu borgaranna.

Fyrsta skrefið: Skilgreiningar

Til að móta skýra áfengis- og vímuefnastefnu þarf fyrst að forma skilgreiningar til að vinna eftir. Ekki er nóg að skilgreina hvað er áfengis- og vímuefnasýki heldur þarf einnig að gefa út svokölluð skaðleysismörk; það er hvað talið er að heilbrigt fólk geti drukkið mikið án þess að skaða heilsu sína. Þótt þessi skaðleysismörk séu mismunandi eftir löndum og þjóðum; þá eru þau svo til allsstaðar notuð við mörkun áfengisstefnu. Það er nefnilega ófært að móta slíka stefnu án skaðleysismarka. Ef aðeins er stuðst við skilgreiningar á áfengis- og vímuefnasýki verður öll neysla þeirra sem ekki eru með sjúkdóminn holl og góð. En svo er ekki. Talið er að meira en helmingurinn af fjárhagsskaða þjóðfélagsins komi vegna óhófsdrykkju fólks sem ekki er áfengis- og vímuefnasjúklingar. Þar koma til slysfarir, vinnutap, minni afköst, krabbamein og aðrir sjúkdómar o.s.frv.

Það er líka nauðsynlegt að fyrir liggi skýr skilgreining á áfengis- og vímuefnasýki. Því þótt það sé almennt viðurkennt að alkóhólismi sé sjúkdómur er mjög mismunandi hvaða merkingu fólk leggur í þá fullyrðingu. Til að marka skýra stefnu þarf að ganga út frá raunsærri mynd á sjúkdóminn. Þetta er langvarandi sjúkdómur sem einkennist af föllum. Á meðan neysla áfengis- og vímuefna er jafn almenn í samfélaginu og raun er; er ekki hægt að sakast við fólk sem fær sjúkdóminn. Hann getur lagst á allt fólk, óháð aldri, kyni, búsetu, stétt, þjóðfélagsstöðu eða bakgrunni. Þegar fólk hefur fengið sjúkdóminn ber það hann æfina á enda. Og þar sem æfin er löng er viðbúið að fólk geti fallið og þurft að heyja harða glímu við sjúkdóminn oftar en einu sinni. Og þótt gera megi kröfur á flest fólk að það sinni sjúkdómnum af ábyrgð; eru í stórum hópi alltaf einhverjir sem ekki ná bata af einni ástæðu eða annarri — og þar er ekki alltaf við fólkið sjálft að sakast. Það fólk á rétt á umönnun án krafna um árangur um bata.

Annað skrefið: Mannréttindi

Byggja þarf áfengis- og vímuefnastefna á mannréttindum borgaranna. Tryggja þarf réttindi áfengis- og vímuefnasjúklinga til réttrar greiningar og meðferðar, réttindi aðstandenda til aðstoðar, rétt barna sem alast upp við alkóhólisma til hjálpar og rétt hófdrykkjufólks til neyslu sem ekki veldur skaða.

Meta þarf frelsi fólks til að kaupa áfengi og vímuefni í samhengi við þann félagslega skaða sem ofneysla annarra veldur í samfélaginu; það er hvort gæði óhefts aðgengis fyrir hófdrykkjumanninn vegi hærra en annars vegar sá skaði sem óheft aðgengi hefur á líf þeirra sem drekka í óhófi og skaða heilsu sínu og hins vegar sá skaði sem drykkja þeirra veldur í samfélaginu sem hófdrykkjumaðurinn lifir í. Þetta er ekki flókið mat og hefur margsinnis verið gert í öðrum tilfellum; til dæmis við ákvörðun hámarkshraða í umferð.

Það þarf að skilgreina mannréttindi þeirra sem eru haldnir áfengis- og vímuefnasýki; rétt þeirra til meðferðar við sjúkdóminum og umönnunar ef meðferð skilar ekki árangri. Þá ber og að skilgreina rétt aðstandenda áfengis- og vímuefnasjúklinga; til dæmis rétt barna á aðstoð og hjálp vegna veikinda foreldra sinna. Við mat á þeim rétti ber að hafa í huga rétt barna til að alast upp hjá foreldrum sínum.

Þriðja skrefið: Samfélagsleg áhrif

Til að glíma við neikvæð áhrif áfengis og vímuefna á einstaklinga, fjölskyldur og samfélag þarf að halda utan um upplýsingar um þennan skaða. Byggja þarf upp bókhald yfir fjölda dauðsfalla, slysa, ofbeldisglæpa, heimilisofbeldis og sjúkdóma, sem rekja má til áfengis- eða vímuefnaneyslu. Safna þarf saman upplýsingum frá mismunandi aðilum og tryggja að réttar upplýsingar liggi fyrir.

Áætla þarf með könnunum þann fjölda sem drekkur of mikið og skaðar heilsu sína og fjölda barna sem alast upp við alkóhólisma eða óhófsneyslu og setja upp markmið til að fækka í þessum hópum. Einnig þarf að halda utan um fjölda tapaðra vinnustunda og minni framlegð vegna áfengis- og vímuefnaneyslu.

Það er álíka óraunhæft að ná niður þessum kostnaði og skaða án þess að safna upplýsingum eins og að halda niðri erlendum skuldum þjóðarbúsins án þess að halda þjóðhagsreikning. Án virkrar upplýsingasöfnunar er ekki hægt að marka stefnu né setja raunhæf markmið — og enn síður að fylgjast með árangrinum og endurskoða stefnuna.

Fjórða skrefið: Markaðurinn

Það er einnig mikilvægt að safna saman upplýsingum um áfengis- og vímuefnamarkaðinn og greina hvað drífur hann áfram. Reikna þarf hagræn áhrif af áfengis- og vímuefnamarkaðnum svo meta meigi þau á móti skaðanum sem neyslan veldur. Einnig þarf að meta hversu stóran hluta neyslunar má rekja til óhófsneyslu og neyslu áfengis- og vímuefnasjúklinga? Og hversu stór hluti markaðarins er hófsemdarneysla eða þjónusta við ferðamenn? Meta þarf umfang markaðar með ólögleg vímuefni og hvaða áhrif sá markaður hefur á aðra þætti samfélagsins.

Það eru peningalegir hagsmunir sem drífa áfram áfengis- og vímuefnamarkaðinn — ekki persónulegir veikleikar verst stöddu viðskiptamannanna. Það er því nauðsynlegt að hafa þá hagsmuni upp á borðum.

Fimmta skrefið: Heilbrigðisþjónusta

Móta þarf heildstæða stefnu í heilbrigðisþjónustu áfengis- og vímuefnasjúklinga. Tryggja þarf virka skimun á sjúkdóminum og að áfengis- og vímuefnasjúklingar fái rétta greiningu og meðferð við hæfi. Girða þarf fyrir að áfengis- og vímuefnasjúklingum sé beint í meðferð sem seinkar bata þeirra og takmarka heimildir lækna til að gefa áfengis- og vímuefnasjúklingum lyf sem geta stofnað lífi þeirra í hættu. Flytja þarf kæruferli vegna grunns um misferli á þessu sviði frá heilbrigðisyfirvöldum og yfir til lögregluyfirvalda.

Skilgreina þarf lágmarkskröfur til áfengis- og vímuefnameðferðar og fylgja þeim eftir með virku eftirliti með meðferðarstöðvum. Við skilgreininguna þarf að taka mið á mismunandi þörfum einstakra hópa sjúklinga á borð við ungmenni, aldraða, langtleidda, geðveika með áfengis- og vímuefnavanda, sprautfíkla, fanga, HIV-smitaða o.s.frv. Tryggja þarf fjölþætta þjónustu; meðferð, endurhæfingu, virkniþjáfun, umönnun, viðhaldsmeðferð og líkn. Skilgreina þarf þörf aðstandenda og barna alkóhólista til þjónustu.

Stórbæta þarf menntun heilbrigðisstétta um áfengis- og vímuefnasýki.

Sjötta skrefið: Dóms- og fangelsismál

Ofneytendur og áfengis- og vímuefnasjúklingar eru ábyrgir gerða sinna fyrir lögum þótt þeir fremi afbrot sín undir áhrifum. Eftir sem áður á meðferð að vera valkostur við ákvörðun refsinga. Talið er að um 90 prósent fanga séu áfengis- eða vímuefnasjúklingar. Með því að beina þeim í meðferð má auka lýkur á að þeir verði nýtir samfélagsþegnar þegar afplánun lýkur og draga úr kostnaði við vistun þeirra í fangelsum.

Byggja þarf upp aðstöðu til skammrar neyðarvistunar á fólki sem er hættulegt sjálfum sér og öðrum vegna áfengis- eða vímuefnaneyslu.

Auka þarf ábyrgð þeirra sem selja áfengi; banna þarf sölu á áfengi til ölvaðra og herða viðurlög við sölu á áfengi til barna og ungmenna. Banna þarf ölvun á opinberum fjölskylduskemmtunum, íþróttasvæðum og öðru almannafæri. Breyta þarf lögum um Áfengis- og tóbaksverlsun ríkisins svo þar sé ekki selt áfengi undir vörumerkjum sem hafa verið auglýst. Lækka þarf leyfilegt áfengismagn í blóði ökumanna niður í 0%.

Sjöunda skrefið: Félagsleg þjónusta

Skilgreina þarf hvort og í hvaða tilfellum heimilt er að skima fyrir áfengis- og vímuefnasýki og hvort heimilt sé að skilyrða félagslega aðstoð því að fólk leiti meðferðar. Tryggja þarf rétt langtleiddra til þjónustu og búsetu til að hámarka lífsgæði þeirra. Byggja þarf upp úrræði fyrir fjölskyldur áfengis- og vímuefnasjúklinga og aðferðir til að efla foreldrahæfni þeirra. Skilgreina þarf lágmarkskröfur til gistiskýla, sambýla og dvalarheimila langtleiddra.

Áttunda skrefið: Menntakerfið

Tryggja þarf að áfengis- og vímuefnasjúklinga sé getið í námsefni grunn- og framhaldsskóla; að fjalla sé um þennan sjúklingahóp og hvernig samfélagið hefur tekið á honum gegnum tíðina. Sögð verði saga uppbyggingar meðferðar við áfengis- og vímuefnasýki. Fjallað verði um sögu áfengis- og vímuefnaneyslu, áhrif óhófsneyslu á börn og fjölskyldur og rétt sjúklinga og aðstandenda þeirra til heilbrigðis- og félagsþjónustu.

Byggðar verði upp inngripsáætlanir í grunn- og framhaldsskólum svo hægt sé að beina þeim sem eru í vanda í viðeigandi meðferð eða úrræði. Unnið verði með foreldrum að því að draga úr áfengis- og vímuefnaneyslu barna og ungmenna á viðkvæmum aldri.

Níunda skrefið: Atvinnulífið

Tryggja þarf áfengis- og vímuefnasjúklingum sama rétt og öðrum sjúklingum til óskertra launa vegna meðferðar við sjúkdómi sínum. Skilyrða þarf skimun fyrir vímuefnum í þvagi á vinnustað því að atvinnurekendur aðstoði fólk við að leita sér hjálpar. Bygga þarf upp virka inngripsáætlun í fyrirtækjum til að beina starfsmönnum í vanda tímanlega í meðferð eða í önnur úrræði til að minnka sem mest skaðan af neyslunni á einstaklinginn og fjölskylduna.

Tíunda skrefið: Aðgengi að áfengi og vímuefnum

Aðgengi og verðlagning ræður mestu um magn áfengis- og vímuefnaneyslunnar. Því meiri heildarneysla því meiri er ofneyslan, alkóhólismi og aðrar neikvæðar afleiðingar neyslunnar. Besta leiðin til að stemma stigum við þessum afleiðingum er því minna aðgengi og hærra verð. Standa þarf vörð um aldursmörk og fækka útsölustöðum og grysja þá þar sem þéttleiki þeirra veldir vanda. Endurskoða þarf opnunartíma veitingastaða. Herða þarf viðurlög við að afgreiða of unga eða of drukkna.

Ellefta skrefið: Rannsóknir og þekking

Byggja arf upp mælaborð sem safnar saman upplýsingum um áfengis- og vímuefnaneyslu og afleiðingar hennar. Skrá þarf slys, sjúkdóma og dauðsföll, sem rekja má til neysluna; meta fjarvistir og tapaða framlegð, kostnað heilbrigðis-, dóms- og félagskerfis. Efla þarf rannsóknir á áfengis- og vímuefnasjúkdómnum, neyslu og félagslegum afleiðingum.

Endurskoða þarf áfengis- og vímuefnastefnuna á grunni reynslunnar og bestu fáanlegri þekkingu.